Khi ông nghe kém mà cháu chưa biết đọc, phim không lời và hài hình thể là chỗ hai người gặp nhau: Mr. Bean, các phim ngắn Wallace & Gromit, và với cháu lớn hơn một chút thì Les Vacances de M. Hulot của Jacques Tati hay phim câm của Buster Keaton. Không ai phải nghe rõ, không ai phải đọc; chuyện nằm cả trong dáng đi, cú trượt chân, cái nhíu mày. Ông và cháu cười cùng một lúc, và đó là thứ hiếm khi có được với phim nhiều lời.
Bài này đi qua chiều chủ nhật cụ thể mà nhiều nhà gặp, vì sao phim không lời hợp người nghe kém hơn là chỉ vặn to tiếng, từng tác phẩm và cách xem với từng độ tuổi của cháu, cách ngồi cạnh nhau sao cho cả hai đều thấy rõ, những chỗ hay nhầm, và đổi sang gì khi cháu bắt đầu chán.
Một chiều chủ nhật, ông và cháu, bốn mươi lăm phút
Bố mẹ đi đám cưới, để đứa cháu năm tuổi ở nhà với ông. Ông bảy mươi tám, tai đã kém mấy năm nay, đeo máy trợ thính được một lúc lại tháo ra vì ù. Bà đi chợ chiều. Từ giờ tới lúc bố mẹ về còn chừng bốn mươi lăm phút, ông muốn cháu ngồi yên một chỗ, cháu muốn có cái gì đó vui. Ông không bấm được điều khiển nhanh, cháu thì chưa đọc nổi một dòng chữ.
Bật hoạt hình nhiều lời cho cháu thì ông ngồi cạnh như người ngoài cuộc, không biết nhân vật đang nói gì, chỉ thấy màu sắc nhấp nháy. Bật phim truyền hình cho ông thì cháu chán sau năm phút và bắt đầu leo trèo. Hai người cùng ở một phòng mà mỗi người một thế giới.
Phim không lời giải đúng cái khó này. Chuyện được kể bằng hình nên ông không cần nghe, cháu không cần đọc. Hơn thế, khi cả hai cùng nhìn một cú ngã, cùng bật cười một lúc, ông có chuyện để chỉ tay nói với cháu: “Kìa, nó sắp ngã đấy.” Phim thành cái cầu chứ không phải bức tường.
Vì sao phim không lời hợp người nghe kém hơn là vặn to tiếng
Vặn to không làm lời thoại rõ hơn. Người nghe kém thường không thiếu âm lượng mà thiếu độ rõ: tiếng nhạc nền, tiếng động và giọng nói trộn vào nhau thành một khối. Vặn to thì cả khối to lên, ông vẫn không tách được câu thoại, còn cháu thì bịt tai. Phim không lời bỏ hẳn bài toán ấy.
Âm thanh trong phim không lời là tín hiệu, không phải thông tin. Tiếng “bịch” khi ngã, tiếng nhạc dồn khi sắp có chuyện, tiếng lẩm bẩm của ông Bean đều chỉ để nhấn nhá. Nghe được thì vui hơn, không nghe được cũng không mất chuyện. Đó là khác biệt lớn với phim mà một câu thoại bị lỡ là lỡ cả tình tiết.
Mắt kém vẫn theo được. Hài hình thể dùng động tác to, rõ, thường quay cả người trong khung hình. Ông không cần nhìn kỹ biểu cảm nhỏ trên mặt nhân vật như ở phim tâm lý, chỉ cần thấy dáng người là hiểu.
Không có rào cản giữa phim Việt và phim nước ngoài. Một phim Anh, một phim Pháp, một phim Mỹ từ gần trăm năm trước, khi không có lời thì với ông và cháu đều như nhau. Bạn có cả kho phim mà không phải lo bản lồng tiếng hay thuyết minh.
Bốn lựa chọn và hợp với cháu ở tuổi nào
Cả bốn đều có thật và đều dựa chủ yếu vào hình. Tuổi ghi ở đây là gợi ý theo nhịp phim và độ hồi hộp, không phải nhãn chính thức; bạn biết cháu nhà mình nhạy tới đâu.
| Tác phẩm | Vì sao hợp ông và cháu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Mr. Bean, loạt truyền hình | Mỗi tập vài tình huống nối nhau, ông Bean gần như không nói; trẻ từ bốn năm tuổi đã cười được | Có tập ông Bean làm trò nghịch với người khác; ông nói với cháu “đây là người vụng, mình đừng bắt chước” |
| Wallace & Gromit: A Grand Day Out, The Wrong Trousers, A Close Shave | Gromit không nói một lời mà kể cả câu chuyện bằng mắt; Wallace nói ít, chủ yếu là câu cảm thán; nhịp vừa, hình đất sét mềm | Có đoạn rượt đuổi và nhân vật phản diện; trẻ hay sợ nên xem cùng người lớn, cháu từ năm sáu tuổi thường ổn |
| Les Vacances de M. Hulot của Jacques Tati | Ông Hulot đi nghỉ ở một khu nghỉ ven biển, gây chuyện nho nhỏ khắp nơi; gần như không cần lời, nhịp rất thong thả | Nhịp chậm, cháu dưới bảy tuổi có thể chán; hợp ông và cháu lớn hơn, xem từng đoạn |
| Phim câm của Buster Keaton, như The General | Gương mặt không bao giờ cười của Keaton cùng những pha nhào lộn thật trên đầu máy xe lửa, cười mà không cần một câu thoại | Phim đen trắng, có bối cảnh chiến tranh và vài cảnh súng; hợp cháu đã lớn, xem cùng và giải thích |
Nhà có cháu bốn năm tuổi thì bắt đầu bằng Mr. Bean, sau đó tới Wallace & Gromit. Cháu tám chín tuổi trở lên mới thử Tati và Keaton, và nên giới thiệu như một chuyến du hành: “Đây là phim từ hồi ông còn bé, chưa ai nói trong phim cả.”
Ngồi xem cùng nhau thế nào cho cả hai thấy rõ
Phim không lời dễ chọn, nhưng muốn ông và cháu thật sự xem cùng nhau chứ không chỉ ngồi cạnh nhau thì cần sắp một chút.
- Cho ông ngồi chính giữa, khoảng cách tới màn hình vừa đủ để ông thấy dáng người rõ mà không phải nheo mắt. Cháu ngồi cạnh, cùng phía, để hai người nhìn chung một góc.
- Để đèn phòng sáng dịu. Phim không lời dựa hoàn toàn vào hình, phòng quá tối làm mắt ông mỏi nhanh, phòng quá sáng làm màn hình bị loá.
- Âm lượng để vừa với người nghe tốt trong phòng, không vặn theo ông. Ông không cần nghe, và tiếng quá to làm cháu khó chịu.
- Dặn cháu: thấy chỗ buồn cười thì quay sang chỉ cho ông. Trẻ con rất thích được làm người “chỉ chỗ hay”, và ông có cớ để phản ứng cùng cháu.
- Xem một tập hoặc một phim ngắn rồi dừng. Phim không lời đòi mắt tập trung hơn bạn tưởng, ba mươi tới bốn mươi phút là đủ cho cả hai.
- Sau khi tắt, hỏi một câu đơn giản: “Đoạn nào cháu cười nhất?” Cháu kể lại bằng tay, bằng điệu bộ, ông không cần nghe rõ vẫn hiểu.
Những chỗ hay nhầm
Ba lỗi dưới đây xuất phát từ việc coi “không lời” là đủ, trong khi còn nhịp phim và độ hồi hộp.
| Hay nhầm | Vì sao | Làm lại |
|---|---|---|
| Nghĩ phim câm nào cũng hợp trẻ con | Có phim câm buồn, có phim câm căng thẳng, không phải phim nào cũng là hài | Đọc tóm tắt trước, chọn phim có chữ “hài” trong mô tả |
| Mở phim không lời rất dài cho cháu nhỏ | Không có lời nên trẻ cần tập trung vào hình liên tục, mỏi nhanh | Ưu tiên tập ngắn, phim ngắn; phim dài để dành cho cháu lớn |
| Để ông ngồi xa vì sợ ông “chiếm chỗ” | Người mắt kém ngồi xa thì phim không lời cũng thành không xem được | Ông ngồi gần nhất, cháu ngồi đất hay ngồi lòng ông đều được |
| Bật hoạt hình không lời nhịp rất nhanh | Cắt cảnh liên tục làm ông chóng mặt, không theo kịp | Chọn hài hình thể quay dài, ít cắt, như Mr. Bean hay phim đất sét |
Một câu mẫu để mời ông xem cùng khi ông ngại: “Ông ơi, phim này không ai nói gì đâu, ông xem cùng cháu cho vui.” Câu đó nói thẳng vào nỗi lo của người nghe kém mà không nhắc tới tai ông.
Khi phim không lời làm cháu hỏi, hoặc làm cháu sợ
Phim không lời có một điều thú vị: vì không ai giải thích bằng lời, trẻ con sẽ hỏi nhiều hơn. “Sao chú ấy lại làm thế?”, “Con chó đang nghĩ gì?”. Với ông nghe kém, câu hỏi của cháu có khi không lọt tai. Hãy dặn cháu nói to, nói chậm, nhìn vào mặt ông khi hỏi. Ông không cần trả lời đúng, chỉ cần đoán cùng cháu: “Chắc nó muốn ăn bánh đấy.” Đoán sai cũng vui, vì phim tự cho đáp án ngay sau đó.
Có những đoạn làm cháu sợ dù phim là hài. Trong các phim đất sét, nhân vật phản diện thường xuất hiện lặng lẽ, nhạc trầm xuống, và chính sự im lặng ấy làm trẻ nhỏ thót tim hơn tiếng hét. Nếu thấy cháu rúc vào người ông hay lấy tay che mắt, đừng bảo “có gì đâu mà sợ”. Ông có thể nắm tay cháu, hoặc tạm dừng và nói: “Đoạn này hơi hồi hộp, mình xem tiếp cùng nhau nhé.” Phần lớn trẻ chịu xem tiếp khi biết có người ngồi cạnh.
Nếu cháu vẫn sợ, đổi sang tập khác, đừng ép. Nhớ đoạn đó để lần sau tua qua, hoặc để dành cho khi cháu lớn hơn một chút. Một buổi xem với ông nên kết thúc bằng tiếng cười, không phải bằng nỗi sợ mang lên giường.
Khi cháu bắt đầu chán, đổi sang gì
Trẻ năm sáu tuổi có thể thích Mr. Bean vài tuần rồi chán. Lúc đó đừng quay lại ngay hoạt hình nhiều lời, vì ông sẽ lại ra ngoài cuộc. Thử chuyển sang phim đất sét dài hơn, như các phim Wallace & Gromit, nơi có một câu chuyện đầu cuối rõ ràng, hồi hộp hơn. Với cháu lớn hơn, thử một đoạn ngắn của Tati hay Keaton và giới thiệu như một kho báu cũ.
Nếu cháu nhất định muốn xem phim có lời, chọn thứ được lồng tiếng Việt và giọng rõ, để ông ít nhất nghe được giọng quen. Hoặc tách buổi: hai mươi phút đầu xem thứ không lời cùng ông, sau đó cháu xem riêng thứ mình thích trong lúc ông nghỉ.
Còn nếu ông chán trước cháu, có khi ông chỉ muốn ngồi cạnh cháu chứ không cần xem. Để ông ngồi đó với ấm trà, thỉnh thoảng nhìn lên. Với nhiều người lớn tuổi, nghe tiếng cháu cười bên cạnh đã là phần vui nhất của buổi chiều.
Câu hỏi thường gặp
Phim không lời nào hợp cho trẻ bốn năm tuổi xem cùng ông bà?
Loạt Mr. Bean là lựa chọn dễ nhất vì tình huống ngắn, động tác rõ, gần như không có lời. Sau đó có thể thử các phim ngắn Wallace & Gromit, nhưng nên có người lớn ngồi cạnh ở những đoạn rượt đuổi.
Người già nghe kém có nên vặn to tiếng khi xem phim không?
Vặn to thường không giúp nghe rõ lời thoại mà chỉ làm cả tiếng nhạc và tiếng động to lên. Chọn phim không lời hoặc ít lời hiệu quả hơn, vừa đỡ ồn cho người khác vừa đỡ mệt cho người nghe kém.
Wallace & Gromit có đáng sợ với trẻ nhỏ không?
Phần lớn là hài nhẹ, nhưng một số phim có nhân vật phản diện và đoạn rượt đuổi khá hồi hộp. Trẻ dưới năm tuổi hoặc trẻ hay sợ nên xem ban ngày, ngồi cạnh người lớn và có thể tạm dừng.
Phim đen trắng không lời có hợp với trẻ em bây giờ không?
Hợp với trẻ từ tám chín tuổi trở lên nếu được giới thiệu như một khám phá chứ không như bài học. Xem từng đoạn ngắn, chọn cảnh hài nhào lộn, và để ông bà kể thêm về thời phim còn chưa có tiếng.
Xem phim không lời bao lâu thì nên dừng?
Khoảng ba mươi tới bốn mươi phút là vừa cho cả người già lẫn trẻ nhỏ. Phim không lời đòi mắt tập trung liên tục nên mỏi nhanh hơn, dừng ở cuối một tập hoặc một phim ngắn là gọn nhất.