Với một buổi tối ở quê cùng ông bà, những phim Việt xưa dễ ngồi cùng nhau nhất là phim đời thường nhịp chậm như Thương nhớ đồng quê hay Mùa ổi của Đặng Nhật Minh, hoặc Mùi đu đủ xanh của Trần Anh Hùng, ít thoại mà hình rất đẹp. Phim chiến tranh như Em bé Hà Nội cũng đáng xem nhưng có đoạn căng, nên chọn khi cháu đã đủ lớn. Quan trọng hơn phim là việc ông bà có dịp kể, và cháu có lý do để hỏi.
Bài đi qua một tối cụ thể ở quê ngoại, những chỗ phim Việt xưa khác phim mới để cháu khỏi thấy lạ, năm phim nên thử kèm lưu ý về đoạn nặng, ông bà nên kể gì trước và trong khi xem, những lựa chọn hay làm buổi tối chùng xuống, và đổi sang gì nếu cháu không theo nổi.
Một tối ở quê ngoại, bà nhắc phim cũ còn cháu chỉ quen phim mới
Kỳ nghỉ đông, đứa cháu mười bốn tuổi theo mẹ về quê ngoại ở một làng Bắc Bộ. Tối xuống sớm, ngoài hiên gió lạnh, bà ngồi bên ấm trà, kể rằng hồi xưa cả xóm kéo nhau đi xem phim chiếu bãi, có phim xem tới ba lần vẫn khóc. Cháu nghe, gật đầu cho phải phép, tay vẫn lướt điện thoại. Cháu chưa từng xem một phim Việt nào trước khi mình sinh ra.
Mẹ muốn hai bà cháu có cái gì để chung. Còn chừng hai tiếng trước khi bà đi ngủ, máy tính xách tay mang theo đã tải sẵn vài phim. Câu hỏi là mở phim nào để bà nhận ra, cháu không bỏ dở sau mười phút, và cả nhà không phải ngồi giữa một trận bom kéo dài khi trời đã khuya.
Phim Việt xưa có cái hay là bà không cần phụ đề, nghe giọng là hiểu, thấy cảnh là nhớ. Cái khó là cháu: nhịp phim chậm hơn mọi thứ cháu quen, màu hình cũ, âm thanh không sắc. Chọn đúng phim và để bà làm người dẫn chuyện là hai việc quyết định buổi tối ấy.
Phim Việt xưa khác phim bây giờ ở đâu, để cháu khỏi thấy lạ
Nhịp chậm là có chủ ý. Phim xưa để cảnh đứng lâu: một cánh đồng, một bữa cơm, một người ngồi im. Cháu quen cắt cảnh nhanh sẽ thấy “chẳng có gì xảy ra”. Nói trước với cháu rằng phim này kể bằng không khí, cứ thả lỏng mà nhìn, giống như ngồi ngoài hiên nhìn sân vậy.
Hình và tiếng không sắc như phim mới. Nhiều phim đen trắng, bản phục dựng có khi còn hạt, tiếng thoại hơi vang. Đừng xin lỗi thay cho phim; cứ nói “phim này làm từ hồi chưa có máy quay như bây giờ”, cháu sẽ tò mò hơn là chê.
Cách nói chuyện của nhân vật khác. Lời thoại trong phim xưa thường chậm, rõ, có khi trang trọng. Bà nghe rất dễ, cháu nghe thấy lạ tai. Đây lại là chỗ để bà giải thích vài từ cũ, vài cách xưng hô mà bây giờ ít dùng.
Bối cảnh là một nước Việt Nam cháu chưa thấy. Mái rạ, giếng nước, xe đạp, nhà tập thể, cánh đồng chưa có nhà cao. Với bà đó là đời thật, với cháu đó là một thế giới khác. Chính khoảng cách ấy làm cho câu hỏi “hồi đó bà có giống thế này không” trở nên tự nhiên.
Năm phim nên thử và xem với ai
Đây là những phim có thật, được nhiều người nhớ, và mỗi phim hợp một kiểu buổi tối. Đọc kỹ cột lưu ý: phim Việt xưa đẹp nhưng không phải phim nào cũng nhẹ.
| Phim | Vì sao hợp xem cùng ông bà | Lưu ý |
|---|---|---|
| Thương nhớ đồng quê (Đặng Nhật Minh) | Một làng quê Bắc Bộ qua mắt một cậu trai mới lớn: đồng áng, những người phụ nữ trong nhà, những đổi thay nhỏ; bà nhận ra ngay khung cảnh | Nhịp rất chậm, có vài cảnh tình cảm tuổi mới lớn; hợp cháu từ mười ba mười bốn tuổi |
| Mùa ổi (Đặng Nhật Minh) | Chuyện một người đàn ông gắn bó mãi với căn nhà cũ có cây ổi ở Hà Nội; phim lặng, ấm, gợi chuyện nhà cửa, phố xá ngày trước | Có nỗi buồn âm ỉ; xem khi cả nhà đang bình thản, không phải lúc ai đó vừa có chuyện |
| Mùi đu đủ xanh (Trần Anh Hùng) | Một cô bé từ quê lên làm người giúp việc cho một gia đình ở Sài Gòn; rất ít thoại, nhiều cảnh bếp núc, cây lá, tiếng côn trùng | Nhịp chậm nhất trong năm phim; hợp cháu thích hình đẹp, không hợp lúc ai đó đã buồn ngủ |
| Em bé Hà Nội (Hải Ninh) | Phim đen trắng về một bé gái đi tìm người thân giữa Hà Nội những ngày bom đạn; ông bà từng sống qua thời ấy sẽ có nhiều điều kể | Có cảnh chiến tranh, đổ nát, căng; hợp cháu đã lớn, xem đầu buổi tối và có ông bà giải thích |
| Mùa len trâu | Một cậu bé theo người lùa trâu đi tìm cỏ giữa mùa nước nổi miền Tây; sông nước mênh mông, cuộc sống du mục lạ lẫm | Có những cảnh đời khắc nghiệt dành cho người lớn; nên để người lớn xem trước, cháu nhỏ thì chưa |
Với buổi đầu tiên, Thương nhớ đồng quê là chỗ khởi đầu êm nhất vì cảnh làng quê gần với chính nơi cả nhà đang ngồi. Em bé Hà Nội và Mùa len trâu nên để cho buổi sau, khi cháu đã quen nhịp phim xưa và cả nhà có thời gian ngồi nói chuyện lâu hơn.
Bà kể gì trước và trong khi xem
Phim xưa sống lại khi có người từng ở trong khung cảnh ấy ngồi cạnh. Nhưng kể nhiều quá thì thành bài giảng, cháu sẽ rút lui. Mấy bước dưới đây giữ cho phần kể vừa đủ.
- Trước khi bật, bà nói một hai câu về thời phim ra đời, kiểu “hồi đó cả làng chỉ có một cái máy thu hình”, không cần nhiều hơn.
- Mẹ dặn cháu: chỗ nào không hiểu thì cứ hỏi bà, không phải đợi hết phim. Cháu được phép hỏi, bà có lý do để kể.
- Trong khi xem, bà chỉ nói khi thấy cảnh quen: cái giếng, cái nón, cách nấu nồi cơm. Một câu ngắn rồi để phim chạy tiếp.
- Nếu cháu hỏi một từ cũ, bà giải thích bằng một ví dụ trong nhà, như “cái chạn là cái tủ đựng bát ngoài bếp kia kìa”.
- Tạm dừng một lần ở giữa phim để rót trà, hỏi cháu có muốn xem tiếp không. Cho cháu quyền nói “không” làm cháu dễ nói “có” hơn.
- Xem xong, đừng hỏi “phim có ý nghĩa gì”. Hỏi “cháu thích cảnh nào” và để bà kể tiếp nếu cháu muốn nghe.
Câu mẫu bà có thể dùng khi cháu bắt đầu ngáp: “Đoạn này chậm, nhưng chút nữa có cảnh bà thích lắm.” Một lời hứa nhỏ đủ giữ cháu thêm mười phút.
Khi bà ngồi xem với cháu, chính bà cũng cần được để ý
Người ta hay nghĩ phim xưa là để ông bà hoài niệm, nên cứ mở là ông bà vui. Thực tế phức tạp hơn. Một cảnh làng quê có thể làm bà nhớ người chồng đã mất, một cảnh nhà tập thể có thể gợi lại những năm khó khăn mà bà không muốn nhắc. Phim xưa chạm vào đời thật của người lớn tuổi nhiều hơn phim mới, và không phải lúc nào cũng nhẹ.
Vì vậy trước khi bật, mẹ có thể hỏi bà một câu đơn giản: “Mẹ có muốn xem lại phim này không, hay mình xem cái khác?” Nếu bà ngập ngừng, đổi phim, không cần hỏi lý do. Trong khi xem, để ý nét mặt bà ở những cảnh buồn. Bà im lặng lâu, lau mắt, hay đứng dậy đi rót nước là lúc nên hỏi nhẹ một câu, hoặc tạm dừng cho cả nhà nghỉ.
Ngược lại, nhiều khi bà vui hơn cả nhà tưởng, kể không dứt về những chuyện chẳng liên quan gì tới phim. Đừng kéo bà về lại màn hình. Buổi tối hôm đó có khi hay nhất ở chính phần bà kể, còn phim chỉ là cái cửa.
Những lựa chọn hay làm buổi tối chùng xuống
Lỗi thường gặp nhất là chọn phim theo “giá trị” chứ không theo buổi tối thật đang diễn ra.
| Hay nhầm | Vì sao | Làm lại |
|---|---|---|
| Mở phim chiến tranh nặng nhất vì muốn cháu “biết lịch sử” | Một tối mùa đông, mấy tiếng bom kéo dài làm ông bà nhớ chuyện đau, cháu thì sợ hoặc chán | Bắt đầu bằng phim đời thường; phim chiến tranh để buổi sau, đầu buổi tối, có thời gian nói chuyện |
| Ép cháu xem hết dù cháu đã không theo nổi | Cháu sẽ nhớ phim Việt xưa là thứ bị bắt xem | Dừng ở một chỗ trọn vẹn, hẹn xem tiếp hôm sau |
| Chọn bản hình mờ, tiếng rè vì tìm nhanh | Hình quá xấu thì cháu không vào phim được | Tìm bản đã phục dựng trên các ứng dụng xem phim có bản quyền hoặc các đợt chiếu lại phim cũ |
| Bà kể liền tay suốt phim | Cháu không còn nghe được phim, bà cũng mệt | Kể ở chỗ dừng, trong phim chỉ một câu ngắn |
Còn một nhầm lẫn nhẹ hơn: nghĩ rằng cháu không thích phim xưa thì tức là không thích nghe chuyện bà. Hai việc khác nhau. Có cháu chê phim nhưng lại hỏi bà cả tối về cái làng trong phim.
Nếu cháu không theo nổi, đổi sang gì
Không phải đứa cháu nào cũng vào được nhịp phim xưa ngay lần đầu. Nếu sau hai mươi phút cháu đã lơ đãng, đừng cố. Chuyển sang một thứ ngắn hơn mà vẫn giữ được bà ở trung tâm: một tiểu phẩm hài cũ bà nhớ giọng diễn viên, hay một phim tài liệu ngắn về làng nghề, mùa gặt, chợ quê, những thứ bà có thể chỉ vào và nói “ngày xưa nhà mình cũng làm thế”.
Nếu cháu thích hình đẹp hơn thích chuyện, Mùi đu đủ xanh có khi lại hợp hơn phim có cốt truyện rõ, vì cháu có thể xem như xem một chuỗi tranh. Nếu cháu thích hồi hộp, chờ cháu lớn thêm chút rồi thử Em bé Hà Nội vào một buổi chiều, có ông bà ngồi cạnh.
Và nếu tối nay không phim nào hợp, tắt máy, rót thêm chén trà, hỏi bà về chính bộ phim bà vừa nhắc. Có khi một câu chuyện bà kể về lần đi xem phim bãi năm nào còn đọng lại trong cháu lâu hơn cả bộ phim.
Câu hỏi thường gặp
Phim Việt xưa nào dễ xem nhất cho cháu tuổi mới lớn ngồi cùng ông bà?
Thương nhớ đồng quê của Đặng Nhật Minh là chỗ khởi đầu dễ chịu vì khung cảnh làng quê gần gũi và câu chuyện xoay quanh một cậu trai mới lớn. Phim chậm nên hợp buổi tối thong thả, có ông bà kể thêm.
Em bé Hà Nội có hợp cho trẻ em xem không?
Phim kể qua mắt một bé gái nhưng bối cảnh là những ngày bom đạn, có cảnh đổ nát và căng thẳng. Hợp với trẻ đã lớn, xem cùng người lớn vào đầu buổi tối và có thời gian nói chuyện sau đó.
Mùi đu đủ xanh có phải phim Việt Nam không?
Phim do Trần Anh Hùng làm, nói tiếng Việt, kể chuyện một cô bé giúp việc trong một gia đình ở Sài Gòn. Phim ít thoại, nhịp chậm, hình ảnh tinh tế, hợp xem khi cả nhà đang thong thả.
Làm sao để cháu không chán khi xem phim cũ cùng ông bà?
Nói trước với cháu rằng phim chậm là có chủ ý, cho cháu được hỏi bất cứ lúc nào và được dừng giữa chừng. Để ông bà kể ngắn ở những cảnh quen, đừng biến buổi xem thành buổi học lịch sử.
Có nên xem phim chiến tranh cùng ông bà từng trải qua thời đó?
Có thể, nhưng nên hỏi ông bà trước và chọn lúc mọi người đang bình thản. Một số người lớn tuổi xem lại thấy nhớ chuyện đau; nếu ông bà ngần ngừ thì chọn phim đời thường thay vào.
Tìm phim Việt xưa ở đâu cho hình rõ?
Nhiều phim Việt cũ đã được phục dựng và có trên các ứng dụng xem phim có bản quyền, hoặc được chiếu lại trong các đợt chiếu phim kinh điển. Bản phục dựng hình rõ giúp cháu vào phim dễ hơn hẳn.