Với ông bà, nhất là người nấu giỏi, chương trình ẩm thực vùng miền và phim tài liệu về món ăn là thứ dễ xem chung nhất: không có cốt truyện phải theo, người dẫn nói chậm, và bà luôn có điều để bình. Bên cạnh các chương trình ẩm thực Việt, có thể thử loạt tài liệu A Bite of China, phim Babette’s Feast về một bữa tiệc ở một làng chài khắc khổ, hay phim truyện Eat Drink Man Woman của Lý An cho cháu đã lớn. Xem xong, cả nhà có cớ xuống bếp với bà.
Bài đi qua một trưa mưa ở nhà vườn miền Tây, lý do chương trình ẩm thực hợp ba thế hệ, những thứ nên thử kèm lưu ý, cách để bà làm người bình luận chính, cách nối buổi xem với một buổi nấu thật trong tuần, những chỗ hay nhầm và đổi sang gì.
Một trưa mưa ở nhà vườn, bà nấu giỏi mà ít khi được hỏi
Mùa mưa ở miền Tây, trưa nào cũng có một trận mưa rào. Bà nội bảy mươi sáu tuổi nấu ăn giỏi nhất nhà, mấy chục năm lo cơm cho cả họ trong những ngày giỗ. Hai đứa cháu, mười tuổi và mười sáu tuổi, về nghỉ hè. Ăn trưa xong, mưa không ra vườn được, cả nhà ngồi trên sàn gỗ nhìn ra hàng cau ướt. Có chừng một tiếng trước khi bà đi nằm.
Bà ít khi xem phim. Bà bảo phim bây giờ nói nhanh, bà không theo kịp, mà phim cũ thì xem hoài rồi. Nhưng hễ tivi có cảnh ai đó nấu ăn, bà dừng tay, nhìn chăm chú, rồi bình: “Nêm vậy là mặn.” Các cháu thì ăn cơm bà nấu từ nhỏ, chưa bao giờ hỏi bà nấu thế nào.
Chương trình ẩm thực vùng miền là chỗ hai thế giới ấy gặp nhau. Bà không cần theo cốt truyện, chỉ cần nhìn tay người nấu. Các cháu tò mò vì món ăn nào trên màn hình cũng gần với món bà vẫn nấu, mà lại khác. Một trưa mưa như vậy là lúc hợp nhất để mở.
Vì sao chương trình ẩm thực hợp ba thế hệ
Không có cốt truyện phải theo. Người già nghe kém, mắt kém, dễ lạc trong phim có nhiều nhân vật và tình tiết. Chương trình ẩm thực chỉ có một mạch: người ta đi chợ, sơ chế, nấu, ăn. Bà lỡ một đoạn vẫn theo kịp, các cháu cũng vậy.
Hình ảnh nói thay lời. Nồi nước dùng sôi, tay nặn bánh, chiếc chảo bốc khói. Người nghe kém vẫn hiểu, đứa nhỏ chưa đọc kịp phụ đề vẫn hiểu. Những chương trình tốt thường quay cận tay người nấu, rất hợp người mắt mờ.
Bà là chuyên gia trong phòng. Với phim truyện, ông bà thường là người hỏi “nó nói gì thế”. Với chương trình nấu ăn, bà là người biết nhiều nhất. Vai trò ấy thay đổi cả không khí buổi xem: các cháu quay sang hỏi bà, chứ không phải bà hỏi các cháu.
Mở ra chuyện quê, chuyện nhà. Một món ăn miền Bắc trên màn hình làm bà nhớ lần đầu ăn món ấy, một món miền Trung làm bà kể chuyện nhà ai đó trong họ. Ẩm thực là đường ngắn nhất từ màn hình về tới ký ức gia đình.
Những thứ nên thử, kèm lưu ý
Bảng dưới gồm vài kiểu chương trình và phim có thật. Không cần xem hết; chọn một hai thứ hợp với trưa hôm đó.
| Tác phẩm | Vì sao hợp xem cùng bà | Lưu ý |
|---|---|---|
| Các chương trình ẩm thực vùng miền Việt Nam | Món quen, giọng quen, bà bình được từng bước; mỗi tập thường ngắn, trọn một vùng hoặc một món | Chọn chương trình người dẫn nói chậm, quay cận tay nấu; tránh kiểu thi thố ồn ào |
| A Bite of China (loạt tài liệu ẩm thực Trung Hoa) | Đi qua nhiều vùng, nhiều cách làm món từ mùa vụ tới bàn ăn; hình rất đẹp, nhịp từ tốn | Cần bản thuyết minh hoặc người đọc phụ đề; xem từng tập, không cày liền |
| Babette’s Feast (phim Đan Mạch) | Một người phụ nữ Pháp tới giúp việc cho hai chị em già ở một làng chài khắc khổ, rồi một ngày xin được tự tay nấu một bữa tiệc; dân làng trong phim phần lớn là người già | Phụ đề, nhịp rất chậm; hợp cháu lớn và người lớn hơn cháu nhỏ |
| Eat Drink Man Woman (Lý An) | Một ông bố đầu bếp lão luyện và ba cô con gái, những bữa cơm chủ nhật đầy món; cảnh nấu nướng rất đã mắt | Có chuyện tình cảm người lớn, phụ đề; hợp cháu tuổi mới lớn trở lên |
| Mùi đu đủ xanh (Trần Anh Hùng) | Nói tiếng Việt, rất nhiều cảnh bếp núc trong một gia đình Sài Gòn xưa; bà nhận ra từng động tác | Nhịp rất chậm, gần như không có chuyện phải theo; hợp xem từng đoạn |
Trưa đầu tiên, bắt đầu bằng một chương trình ẩm thực Việt về một vùng gần quê nhà. Bà dễ nhận ra món nhất, và các cháu được nghe bà so sánh “ở đây người ta nấu vậy, nhà mình nấu vậy”. Phim tài liệu nước ngoài để buổi sau, khi các cháu đã quen hỏi bà.
Để bà làm người bình luận chính
Chương trình ẩm thực chỉ thành buổi xem chung khi có người nói. Mấy bước dưới đây giúp bà lên tiếng mà không bị biến thành bài giảng.
- Cho bà ngồi gần màn hình nhất, chỗ nhìn rõ tay người nấu. Nếu bà ngồi sàn gỗ, kê gối tựa lưng.
- Trước khi bật, nói với các cháu: “Xem xong mình hỏi bà món này nấu có đúng không nhé.” Các cháu được giao một nhiệm vụ nhỏ, bà biết mình sẽ được hỏi.
- Khi bà bình, dù chỉ một câu “nêm vậy mặn”, tạm dừng ba giây cho bà nói tiếp nếu muốn. Đừng tua nhanh qua.
- Khi có món lạ, hỏi bà: “Bà ăn món này bao giờ chưa?” Câu hỏi về trải nghiệm dễ trả lời hơn câu hỏi về cách làm.
- Ghi lại một hai điều bà nói vào điện thoại, như cách bà kho cá, cách bà làm nước mắm chua ngọt. Cháu lớn có thể làm việc này.
- Kết thúc sau một hai tập, trước khi bà mỏi. Hẹn trưa mưa sau xem tiếp vùng khác.
Có những lúc bà sẽ nói điều làm cả nhà bất ngờ: một món bà từng nấu cho cả đám cưới trong làng, một mẹo bà học từ người mẹ chồng đã mất từ lâu. Đó là lúc tạm dừng hẳn chương trình. Màn hình có thể đợi, câu chuyện của bà thì không phải lúc nào cũng tự quay lại.
Từ màn hình xuống bếp: một buổi nấu theo trong tuần
Phần hay nhất của buổi xem ẩm thực xảy ra sau khi tắt màn hình. Vài cách nối buổi xem với bếp thật mà không biến thành công việc:
- Chọn một món đã xem mà bà cũng biết nấu, rủ bà dạy các cháu làm vào một buổi trong tuần. Bà làm chính, cháu phụ, mẹ đứng ngoài.
- Để cháu nhỏ làm việc an toàn: nhặt rau, rửa đồ, nặn bánh. Cháu lớn được đứng bếp dưới mắt bà.
- So sánh: nấu món ấy theo cách bà, rồi kể lại cách người trên chương trình làm. Ăn xong bình chọn nhà mình thích cách nào, không cần ai thắng.
- Chụp ảnh tay bà làm, không cần chụp mặt nếu bà ngại. Những tấm ảnh tay bà nặn bánh, tay bà nêm nếm có khi là thứ cả nhà giữ lâu nhất.
- Nếu bà mệt, không cần nấu cả món. Chỉ một công đoạn bà làm giỏi nhất, như pha nước chấm, cũng đủ một buổi.
Đừng biến buổi nấu thành buổi chấm điểm tay nghề của cháu. Cháu làm vụng thì bà sửa, ai cũng cười. Cái giữ lại không phải là công thức mà là một buổi chiều cả ba thế hệ đứng trong bếp.
Những chỗ hay nhầm
Chương trình ẩm thực tưởng đơn giản nhưng vẫn có cách làm hỏng.
| Hay nhầm | Vì sao | Làm lại |
|---|---|---|
| Chọn chương trình thi nấu ăn ồn ào | Nhạc dồn, la hét, đếm giờ, ông bà mệt tai | Chọn chương trình kể về món ăn, người nấu, vùng đất; nhịp chậm |
| Xem liền năm sáu tập | Bà mỏi, các cháu ngán, món nào cũng lẫn vào nhau | Một hai tập mỗi buổi, có hẹn buổi sau |
| Mẹ giành phần bình luận | Bà im lặng, mất vai trò | Mẹ hỏi, bà trả lời; mẹ không trả lời thay |
| Xem lúc gần bữa khi cả nhà đang đói | Cả nhà sốt ruột, bà phải đứng dậy nấu | Xem sau bữa, lúc no và rảnh |
Một câu mẫu để mở buổi: “Bà ơi, bà xem giúp con chương trình này nấu có giống bà nấu không.” Lời mời ấy đặt bà vào vai người phán xét, không phải người được chiều.
Còn một nhầm lẫn nhỏ nữa: mở chương trình về món ăn đắt tiền, nhà hàng sang trọng, nguyên liệu lạ. Bà có thể thấy xa lạ, thậm chí thấy phí. Chương trình về món ăn đời thường, chợ quê, bếp nhà người ta thường được bà đón nhận hơn hẳn.
Nếu không hợp thì đổi sang kiểu gì
Nếu bà chê chương trình ẩm thực vì “nấu kiểu đó không ai ăn”, đó là một dạng thích. Cứ để bà chê, các cháu sẽ vui khi thấy bà nói nhiều. Nhưng nếu bà thật sự không để ý, có thể bà không hứng với nấu nướng như ta tưởng. Đổi sang phim tài liệu về làng quê, mùa vụ, hay một tập phim cổ trang lồng tiếng mà bà vẫn xem.
Nếu các cháu chán chương trình nói về món ăn, thử phim truyện có nhiều cảnh nấu nướng, để có chút chuyện mà theo. Eat Drink Man Woman hợp cháu lớn; cháu nhỏ thì cần thứ khác hẳn, như hài hình thể ngắn.
Có trưa ông cũng ngồi xem cùng, mà ông thì không nấu. Đừng để ông ra rìa. Hỏi ông món nào bà nấu ông thích nhất, món nào hồi xưa ông phải đi xa mới được ăn. Ông có thể không biết nêm nếm, nhưng ông biết ăn, và nhiều khi chính ông nhớ những bữa cơm cũ rõ hơn cả bà.
Và nếu trưa đó mưa tạnh sớm, tắt màn hình, ra vườn hái rau với bà. Không chương trình nào thay được việc tận tay nhổ một bụi rau, nghe bà kể cây này trồng từ năm nào. Màn hình chỉ cần dẫn tới đó.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình ẩm thực có hợp xem cùng ông bà không?
Rất hợp, vì không có cốt truyện phải theo, hình ảnh nói thay lời và ông bà, nhất là người nấu giỏi, có nhiều điều để bình. Nên chọn chương trình người dẫn nói chậm, quay cận tay người nấu, tránh kiểu thi thố ồn ào.
Babette’s Feast là phim gì?
Đó là phim Đan Mạch về một người phụ nữ Pháp giúp việc ở một làng chài khắc khổ, một ngày xin được nấu một bữa tiệc cho dân làng phần lớn đã già. Phim chậm, có phụ đề, hợp người lớn và cháu tuổi mới lớn thích chuyện bếp núc.
Eat Drink Man Woman có hợp cho trẻ em không?
Phim của Lý An về một ông bố đầu bếp và ba cô con gái, có nhiều cảnh nấu ăn đẹp nhưng cũng có chuyện tình cảm người lớn. Hợp cháu từ tuổi mới lớn trở lên, xem cùng người lớn.
Làm sao để ông bà nói nhiều hơn khi xem cùng?
Đặt ông bà vào vai người biết nhiều nhất, hỏi những câu về trải nghiệm như bà ăn món này bao giờ chưa. Tạm dừng vài giây khi bà bình luận và đừng trả lời thay bà.
Có nên xem chương trình ẩm thực trong bữa cơm không?
Nên xem sau bữa, khi cả nhà đã no và rảnh. Xem lúc gần bữa dễ làm mọi người sốt ruột, còn xem ngay trong bữa thì ông bà khó vừa ăn vừa nhìn tay người nấu và bình luận.
Xem xong chương trình nấu ăn thì làm gì cùng ông bà?
Chọn một món đã xem mà bà cũng biết nấu, rủ bà dạy các cháu làm vào một buổi trong tuần. Bà làm chính, cháu phụ những việc an toàn, và cả nhà ăn cùng nhau sau đó.