Muốn con tắt tivi đúng giờ, cách hiệu quả nhất là bố mẹ cũng đặt điện thoại xuống vào đúng những lúc đó: bữa ăn, lúc chơi với con, giờ trước khi con ngủ, và cùng con bấm tắt chứ không chỉ ra lệnh. Trẻ học từ điều bố mẹ làm hơn điều bố mẹ nói. Một luật màn hình áp cho cả nhà, kể cả người lớn, giữ được lâu hơn hẳn một luật chỉ dành cho trẻ.
Bài đi qua: vì sao câu "bố cũng xem mà" của con đáng nghe, những lúc người lớn hay cầm máy trước mặt con mà không để ý, làm gương không có nghĩa là không dùng, luật màn hình chung cho cả nhà, nghi thức cùng tắt, khi con bắt lỗi bố mẹ, và vài thay đổi nhỏ người lớn tự làm cho mình.
"Bố cũng xem mà": câu nói đáng nghe
Tám giờ tối, bố bảo con gái sáu tuổi: "Hết giờ rồi, tắt tivi đi con." Con quay lại, thấy bố đang nằm trên sofa, ngón tay lướt điện thoại. Con nói: "Bố cũng xem mà." Bố hơi bực, đáp: "Bố là người lớn, bố đang làm việc." Con tắt tivi, nhưng mặt phụng phịu, và tối hôm sau lại cò kè đúng như vậy.
Câu nói của con nghe có vẻ hỗn, nhưng thật ra rất công bằng theo cách trẻ nhìn thế giới. Với một đứa trẻ, điện thoại trong tay bố và cái tivi trước mặt con là cùng một thứ: một màn hình sáng hút mắt người ta. Trẻ không phân biệt được bố đang trả lời tin nhắn công việc hay đang xem video, và cũng không cần phân biệt. Trẻ chỉ thấy luật áp cho mình mà không áp cho người đặt ra luật.
Đây không phải chuyện bố mẹ phải hoàn hảo. Người lớn có công việc, có những tin nhắn phải trả lời. Nhưng nếu muốn con giữ nếp xem có chừng mực, bố mẹ cần có những lúc rõ ràng mình cũng không cầm máy, và những lúc đó trùng với lúc con được yêu cầu tắt.
Những lúc người lớn hay cầm máy trước mặt con
Bữa ăn. Điện thoại đặt cạnh bát cơm, thỉnh thoảng sáng lên, người lớn liếc xuống. Trẻ học rằng bữa ăn là lúc được nhìn màn hình, và một hôm sẽ đòi mang máy tính bảng ra bàn.
Lúc đang chơi với con. Ngồi xếp hình với con mà tay vẫn cầm điện thoại, cứ vài phút lại nhìn. Con hiểu rất rõ mình đang phải chia bố mẹ với cái máy.
Lúc chờ đợi. Chờ ở phòng khám, chờ cơm chín, chờ đèn đỏ: người lớn rút máy ra theo phản xạ. Trẻ học rằng mọi khoảng trống đều phải lấp bằng màn hình.
Giờ trước khi con ngủ. Bố mẹ bảo con tắt tivi đi ngủ, rồi chính mình nằm cạnh con lướt điện thoại, ánh sáng hắt lên trần. Con khó ngủ, và cũng khó hiểu vì sao mình phải tắt.
Tivi bật làm nền. Người lớn bật tivi chạy tin tức suốt buổi tối dù không ai xem. Trẻ lớn lên trong nhà luôn có tiếng màn hình sẽ coi đó là bình thường.
Làm gương không có nghĩa là không dùng
Không ai đòi bố mẹ vứt điện thoại. Điều làm khác biệt là cách dùng trước mặt con. Một thói quen nhỏ mà nhiều nhà thấy hữu ích là nói ra mình đang làm gì: "Mẹ trả lời tin của cô giáo con một chút nhé", "Bố xem đường đi chợ, xong bố cất." Nói ra như vậy, con biết điện thoại lúc này là một công cụ cho một việc cụ thể, có lúc xong, chứ không phải thứ người lớn cầm vô thời hạn.
Nói xong thì làm đúng: xong việc, cất máy, quay lại với con. Nếu nói "hai phút" mà hai mươi phút sau vẫn lướt, con sẽ học rằng lời hứa về màn hình là thứ có thể kéo dài, và sẽ áp dụng y hệt khi tới lượt mình.
Cũng nên tách việc với giải trí. Trả lời tin nhắn công việc trước mặt con là chuyện đời thường. Nhưng xem video, lướt mạng xã hội cho vui thì nên để vào lúc con đã ngủ hoặc lúc con đang chơi ở chỗ khác. Không phải vì giải trí của người lớn là xấu, mà vì đó chính là thứ đang yêu cầu con hạn chế.
Luật màn hình chung cho cả nhà
Luật giữ được lâu là luật áp cho mọi người, kể cả bố mẹ, ông bà. Bảng dưới là vài chỗ và lúc nhiều nhà chọn làm vùng không màn hình. Bạn chọn một hai dòng hợp với nhà mình, đừng áp hết một lúc.
| Chỗ hoặc lúc | Áp cho ai | Làm thế nào |
|---|---|---|
| Bữa cơm tối | Mọi người, kể cả người lớn | Điện thoại để ở kệ ngoài phòng khách, úp xuống, chế độ im lặng |
| Nửa tiếng trước giờ con ngủ | Bố mẹ khi ở cạnh con | Đọc truyện, nói chuyện; việc gấp thì ra ngoài phòng làm |
| Lúc chơi cùng con | Người đang chơi với con | Chơi thì chơi trọn, có việc thì nói và đi làm xong rồi quay lại |
| Trên xe khi đi gần | Mọi người trừ người cần chỉ đường | Nhìn đường phố, kể chuyện, nghe nhạc chung |
| Tivi làm nền | Cả nhà | Không ai xem thì tắt |
Khi đặt luật, cho con tham gia: "Nhà mình chọn bữa tối không ai cầm điện thoại nhé, kể cả bố mẹ. Ai quên thì người khác nhắc." Trẻ rất thích được làm người nhắc bố mẹ, và chính vai trò đó giúp con giữ luật cho mình tốt hơn.
Cùng tắt: nghi thức nhỏ cuối buổi tối
Thay vì đứng từ xa ra lệnh tắt tivi, nhiều nhà biến việc này thành một nghi thức cả nhà cùng làm. Đến giờ đã hẹn, bố hoặc mẹ đặt điện thoại của mình xuống ghế, đi tới cạnh con, và hai bố con cùng bấm nút tắt. Màn hình tối đi. Rồi cả nhà làm việc tiếp theo cùng nhau: dọn đồ chơi, đánh răng, đọc truyện.
Cái hay của nghi thức này là con thấy rõ người lớn cũng dừng. Không có ai còn xem tiếp trong khi mình phải đi ngủ. Việc tắt màn hình trở thành một mốc chung của cả nhà, giống như tắt đèn phòng khách, chứ không phải hình phạt dành riêng cho trẻ.
Nghi thức càng đơn giản càng dễ giữ. Một câu nói quen, như "Chúc ngủ ngon, cái tivi", một bước làm chung, một việc tiếp theo cố định. Trẻ nhỏ yêu sự lặp lại; sau vài tuần, con có thể là người chủ động nhắc: "Đến giờ cả nhà tắt rồi bố ơi." Lúc đó bố mẹ cũng phải tắt thật, vì con đang nhìn.
Khi con bắt lỗi bố mẹ
Sẽ có lúc con chỉ vào điện thoại trong tay bạn giữa bữa cơm: "Mẹ phạm luật!" Phản ứng tự nhiên là bào chữa: việc gấp, chỉ một chút, người lớn khác. Nhưng đó là khoảnh khắc đáng giá nhất để làm gương: nhận, cảm ơn con, và cất máy. "Ừ, mẹ quên. Cảm ơn con nhắc. Mẹ cất đây."
Nhận lỗi trước mặt con không làm bố mẹ mất uy. Ngược lại, con thấy luật là thật, áp cho mọi người, và người lớn cũng sai rồi sửa. Lần sau khi bạn nhắc con tắt tivi, con khó cãi hơn, vì con đã thấy bạn làm đúng điều mình nói.
Nếu thật sự có việc gấp, như cuộc gọi từ bệnh viện hay từ chỗ làm, nói rõ: "Bố phải nghe cuộc này, việc gấp, bố ra ngoài nghe rồi vào ăn tiếp." Trẻ hiểu được ngoại lệ khi ngoại lệ được nói ra và hiếm khi xảy ra. Điều trẻ khó chấp nhận là ngoại lệ mỗi ngày, lặng lẽ, không ai giải thích.
Khi bố và mẹ không cùng một nếp
Nhiều nhà vướng ở chỗ hai người lớn có thói quen khác nhau. Mẹ giữ bữa tối không điện thoại, bố vẫn đặt máy cạnh bát. Mẹ bảo con tắt tivi lúc tám giờ, bố lại cho con xem thêm "vì hôm nay bố mới về". Trẻ rất nhanh nhận ra khe hở đó, và sẽ đi tìm người dễ hơn mỗi khi muốn xem thêm.
Chuyện này nên được bàn giữa hai người lớn, lúc con không có mặt, chứ không phải ngay trước mặt con khi đang giằng co. Không cần thống nhất mọi thứ, chỉ cần thống nhất vài điều: giờ tắt tivi buổi tối, bữa ăn không màn hình, và ai đã nói với con điều gì thì người kia không lật lại. Khi một người lỡ, người kia nhắc nhẹ, không biến thành chuyện ai đúng ai sai trước mặt con.
Nếu một người đi làm xa, về nhà ít, mong muốn được chiều con những hôm có mặt là rất thật. Có thể dành riêng một buổi xem phim chung bố con vào cuối tuần, có giờ bắt đầu, giờ kết thúc, thay vì nới mọi luật mỗi khi bố về. Con vẫn có kỷ niệm đặc biệt với bố, mà nếp chung không bị phá.
Vài thay đổi nhỏ người lớn tự làm cho mình
Làm gương dễ hơn khi chính người lớn bớt bị điện thoại kéo. Một vài thay đổi nhỏ giúp nhiều. Để điện thoại sạc ở một chỗ cố định ngoài phòng khách, không mang theo khắp nhà. Tắt những thông báo không cần thiết để máy không sáng lên mỗi phút. Về tới nhà, đặt máy xuống trước, chào con trước.
Buổi tối sau khi con ngủ là lúc bạn có thể xem phim, lướt mạng thoải mái mà không ai phải bắt chước. Dời phần giải trí bằng màn hình của mình sang lúc đó, buổi tối với con sẽ rộng ra một chút, và bạn cũng không phải canh từng phút giữa hai vai: người đặt luật và người phá luật.
Không ai làm được trọn vẹn mỗi ngày. Có những tối mệt, bạn sẽ nằm lướt điện thoại trong khi con xem hoạt hình, và chuyện đó không làm bạn thành cha mẹ tệ. Điều đáng giữ là nhìn tổng thể cả tuần: con có thấy bố mẹ đọc sách, nấu ăn, làm vườn, trò chuyện, hay chỉ thấy bố mẹ cúi xuống màn hình. Trẻ sẽ lớn lên với hình ảnh mà chúng thấy nhiều nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con không chịu tắt tivi khi bố mẹ nhắc?
Một lý do thường gặp là con thấy luật chỉ áp cho mình, trong khi bố mẹ vẫn cầm điện thoại. Trẻ coi điện thoại và tivi là cùng một loại màn hình. Khi bố mẹ cùng đặt máy xuống vào đúng lúc nhắc con tắt, con thường hợp tác hơn.
Bố mẹ có cần bỏ hẳn điện thoại trước mặt con không?
Không cần. Điều quan trọng là có những lúc rõ ràng không ai cầm máy, như bữa ăn hay giờ trước khi con ngủ, và khi phải dùng thì nói ra mình đang làm gì, xong thì cất. Giải trí bằng màn hình của người lớn nên dời sang lúc con đã ngủ.
Đặt luật màn hình cho cả nhà bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ một chỗ dễ giữ nhất, thường là bữa cơm tối không ai cầm điện thoại, kể cả người lớn. Cho con tham gia đặt luật và làm người nhắc. Khi một chỗ đã thành nếp, thêm dần chỗ khác như nửa tiếng trước giờ ngủ.
Con bắt lỗi bố mẹ dùng điện thoại thì nên phản ứng thế nào?
Nhận lỗi, cảm ơn con đã nhắc và cất máy ngay. Đừng bào chữa hay nói người lớn khác. Cách phản ứng này cho con thấy luật là thật và áp cho mọi người, nên lần sau khi bạn nhắc con, con cũng dễ nghe hơn.
Nếu có việc gấp phải dùng điện thoại trong giờ không màn hình thì sao?
Nói rõ với con đó là việc gấp, ra chỗ khác làm cho xong rồi quay lại. Trẻ chấp nhận ngoại lệ khi ngoại lệ được giải thích và hiếm khi xảy ra. Điều khiến trẻ khó chịu là ngoại lệ lặp lại mỗi ngày mà không ai nói gì.