Phần lớn bữa cơm gia đình nên tắt tivi, nhất là bữa có trẻ nhỏ hoặc bữa duy nhất trong ngày cả nhà ngồi đủ mặt. Nếu nhà bạn quen bật, hãy chọn thứ tập ngắn, ít lời thoại, không cảnh căng hay máu me, kiểu Three Meals a Day hoặc The Great British Bake Off, để tiếng nhỏ và để màn hình ở chỗ không ai phải ngoái cổ nhìn. Màn hình trong bữa cơm không xấu tự thân; nó chỉ thành chuyện khi nó lấy mất phần nói chuyện mà bữa cơm vốn để dành cho.
Bài này đi qua mấy câu hỏi mà nhiều nhà vẫn cãi nhau nhỏ mỗi tối: bữa nào nên tắt hẳn, bữa nào bật được, nếu bật thì xem gì và tránh gì, ngồi xoay thế nào cho tivi không thành người thứ năm ở mâm, và cách thay đổi thói quen mà không biến bữa cơm thành giờ thuyết giảng. Cuối bài có bảng những cái hay nhầm và cách làm lại.
Một mâm cơm, ba kiểu người ngồi quanh
Hình dung một tối thứ bảy ở nhà ống: mâm cơm trải trên chiếu giữa phòng khách, ông ngồi quay lưng về phía tivi, bố mẹ hai bên, hai đứa nhỏ một đứa bảy tuổi một đứa mười hai. Tivi ở góc xa đang mở thời sự tối, tiếng không to nhưng đủ để cả mâm cứ vài phút lại ngẩng lên. Ông không xem được vì ngồi ngược, nên ông nói chuyện; bố mẹ nửa nghe ông nửa nghe tivi; hai đứa nhỏ ăn chậm hẳn vì mắt dán vào màn hình. Bữa cơm vẫn diễn ra, nhưng mỗi người ngồi trong một căn phòng riêng.
Cảnh đó quen tới mức nhiều nhà không còn để ý. Người lớn tuổi thường quen bật tivi cho có tiếng, vì nhà vắng lâu rồi, có tiếng người nói trong nhà thấy ấm. Người đi làm về mệt thì bật để khỏi phải nghĩ chuyện để nói. Trẻ con thì thấy màn hình là bị hút vào, chẳng cần lý do. Ba kiểu người với ba lý do khác nhau, nên tranh cãi "có nên bật không" thường không đi tới đâu: mỗi người đang bênh một nhu cầu thật của mình.
Vì vậy câu hỏi đáng đặt không phải là bật hay tắt, mà là bữa cơm này nhà mình cần gì. Nếu cần nói chuyện, tivi đang tranh phần. Nếu cả nhà đều mệt, chẳng ai muốn nói, một chương trình nhẹ để cùng nhìn có khi lại là cái làm mọi người ngồi lại lâu hơn. Phân biệt được hai kiểu bữa đó là đã gỡ được một nửa chuyện.
Bữa nào nên tắt hẳn, bữa nào bật được
Bữa có trẻ dưới sáu tuổi: nên tắt. Trẻ nhỏ đang học ăn, học nhai, học nhận ra mình no. Mắt dán vào màn hình thì trẻ hay ngậm cơm lâu hoặc ăn quá đà mà không biết, và người lớn cũng không để ý con đang ăn ra sao. Các tổ chức nhi khoa thường khuyên hạn chế màn hình cho trẻ nhỏ, càng nhỏ càng ít, và bữa ăn là chỗ dễ cắt nhất.
Bữa duy nhất trong ngày đủ mặt: nên tắt. Nếu cả tuần chỉ có tối thứ bảy hoặc trưa chủ nhật là mọi người ngồi đủ, bữa đó quý hơn bất cứ tập phim nào. Đó là lúc nghe con kể chuyện lớp, nghe ông nói chuyện quê, nghe vợ hoặc chồng kể một tuần ở chỗ làm.
Bữa có khách hoặc có chuyện cần bàn: tắt. Màn hình bật khi có khách dễ bị hiểu là nhà mình không muốn tiếp chuyện. Khi cần bàn chuyện nhà, tiếng tivi làm câu chuyện đứt quãng và dễ gắt.
Bữa tối thường ngày khi ai cũng mệt: bật được. Tối thứ ba sau một ngày dài, bố vừa về, mẹ vừa đón con, chẳng ai còn sức nghĩ chuyện. Một chương trình nhẹ, cả nhà cùng nhìn, thỉnh thoảng bình một câu, vẫn là ngồi với nhau. Điều kiện là cùng xem một thứ chứ không mỗi người một điện thoại.
Bữa ăn một mình hoặc hai người lệch giờ: tuỳ bạn. Người ăn muộn một mình mở một tập ngắn cho đỡ trống trải là chuyện bình thường, không cần áy náy.
Nếu bật, chọn thứ gì cho hợp mâm cơm
Thứ hợp nhất với bữa cơm là thứ mà nhìn hay không nhìn đều được, ít lời thoại để không phải dỏng tai, không có cảnh khiến người ta ngừng nhai. Vài gợi ý dưới đây đều là chương trình hoặc phim có thật, cả nhà xem được.
| Tác phẩm | Vì sao hợp bữa cơm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Three Meals a Day (Tam thời tam xan) | Vài người về sống ở vùng quê hoặc đảo, tự nấu đủ ba bữa từ nguyên liệu tại chỗ. Nhịp chậm, cảnh bếp lửa, rau vườn, rất hợp lúc đang ăn | Nói tiếng Hàn, phụ đề; người lớn tuổi đọc chữ chậm thì chỉ cần nhìn hình là đủ hiểu |
| The Great British Bake Off | Thợ làm bánh nghiệp dư thi trong một cái lều giữa đồng quê Anh; giọng thi rất hiền, người thua vẫn được ôm | Mỗi tập khá dài, nên coi như xem một nửa trong bữa, nửa còn lại để tối mai |
| Youn's Kitchen | Một nhóm diễn viên Hàn mở quán ăn nhỏ ở nước ngoài; cảnh nấu, cảnh khách ăn, chuyện vặt trong bếp | Có lúc quán đông, nhịp nhanh hơn một chút nhưng không căng |
| Hai ngày một đêm bản Việt | Nhóm nghệ sĩ đi các tỉnh, ăn đặc sản, làm thử thách; ông bà dễ theo vì nói tiếng Việt và cảnh quê quen | Có đoạn ồn, la hét; nên vặn nhỏ tiếng |
Tránh trong bữa cơm: phim hình sự, phim có cảnh mổ xẻ, chương trình tranh luận gay gắt, tin tức có hình ảnh tai nạn. Cũng tránh phim bộ đang tới đoạn gay cấn, vì cả mâm sẽ im bặt chờ, và ai cũng ăn vội cho xong để xem tiếp. Phim nhiều lời thoại hay phụ đề dày cũng không hợp: mắt phải đọc thì không còn nhìn ai.
Ngồi thế nào cho tivi không thành người thứ năm ở mâm
Chỗ đặt màn hình quyết định nhiều hơn nội dung trên màn hình. Khi tivi nằm ngay trước mặt một nửa mâm, nửa đó sẽ nhìn tivi còn nửa kia nhìn lưng nửa đó. Khi tivi ở xa, lệch sang một bên, cả mâm phải nghiêng đầu mới thấy, nên chỉ thỉnh thoảng mới ngó, và câu chuyện vẫn chạy được ở giữa.
Nếu nhà ăn trên chiếu giữa phòng khách, thử trải mâm sao cho tivi nằm ở bên hông chứ không ở đầu mâm. Nếu ăn ở bàn, đừng để ai ngồi đối diện thẳng màn hình. Tiếng để nhỏ tới mức phải im lặng mới nghe rõ: như vậy, ai muốn nói thì cứ nói, tiếng người tự lấn tiếng tivi. Phụ đề nên bật sẵn, vì tiếng nhỏ thì ông bà nghe kém sẽ dựa vào hình và chữ.
Một mẹo nhỏ nhiều nhà thấy hiệu quả: không cầm điều khiển trong lúc ăn. Đặt điều khiển trên kệ, ai muốn đổi kênh phải đứng dậy. Chỉ cần thế là những lần bấm qua bấm lại, tìm kênh khác giữa bữa, giảm hẳn. Điện thoại thì để úp ngoài mâm, kể cả của bố mẹ, vì trẻ con nhìn tay người lớn nhiều hơn nghe lời người lớn.
Đổi thói quen mà không thành giờ giảng đạo lý
Nhà đã quen bật tivi mỗi bữa thì tắt cái rụp sẽ gặp phản ứng, nhất là từ ông bà hoặc từ đứa lớn. Đi từng bước nhẹ thường bền hơn.
- Chọn một bữa trong tuần làm bữa tắt màn hình, nói trước từ sáng: "Tối thứ bảy nhà mình ăn không tivi nhé, mẹ nấu món canh chua bố thích." Gắn bữa đó với một món ngon hoặc một việc vui, đừng gắn với lời phạt.
- Trong bữa tắt tivi, người lớn mở chuyện trước bằng một câu dễ trả lời: "Hôm nay ở lớp có chuyện gì buồn cười không?", "Ông ơi, hồi xưa ở quê mình ăn tối lúc mấy giờ?" Đừng hỏi điểm số, đừng nhắc lỗi.
- Những bữa vẫn bật, cả nhà thống nhất một chương trình chung, không đổi kênh giữa chừng, và tắt khi bữa xong chứ không để chạy tiếp tới khuya.
- Sau hai ba tuần, hỏi cả nhà thấy bữa không tivi thế nào. Nếu ai cũng thấy được, thêm bữa thứ hai. Nếu có người khó chịu, hỏi xem họ thiếu gì: ông bà thiếu tiếng người thì kéo ông vào câu chuyện nhiều hơn.
Câu nói mẫu khi đứa lớn phụng phịu: "Con xem tiếp sau bữa cũng được, mẹ chỉ muốn ba mươi phút này cả nhà nói chuyện với nhau thôi." Câu đó không cấm, chỉ dời lại, và trẻ tuổi teen thường chịu được kiểu thoả thuận này hơn là lệnh tắt.
Những cái hay nhầm và cách làm lại
Phần lớn tranh cãi quanh tivi trong bữa ăn đến từ vài thói quen nhỏ, sửa được ngay tối nay.
| Hay nhầm | Vì sao không ổn | Làm lại thế nào |
|---|---|---|
| Bật tivi để con chịu ngồi ăn | Trẻ ăn vì bị phân tâm chứ không vì đói; lâu dần tắt tivi là không chịu ăn | Cho trẻ ngồi cùng mâm người lớn, kể chuyện món ăn, chấp nhận bữa đầu ăn ít hơn |
| Để bản tin có cảnh tai nạn chạy trong bữa | Trẻ nhỏ thấy cảnh đó mà không ai giải thích; người lớn ăn cũng mất ngon | Xem tin sau bữa, hoặc chuyển sang chương trình nhẹ |
| Mỗi người một điện thoại, tivi vẫn bật | Ba bốn màn hình cùng lúc, chẳng ai ngồi với ai | Điện thoại úp ngoài mâm, chỉ giữ một màn hình chung nếu cần |
| Mở phim bộ đang hồi gay cấn | Cả mâm im lặng, ăn vội, xong bữa là cãi nhau xem tiếp hay đi rửa bát | Để phim bộ cho sau bữa; trong bữa chỉ xem thứ không có móc câu |
| Tắt tivi rồi người lớn tự cầm điện thoại | Trẻ thấy luật chỉ áp cho mình | Người lớn giữ luật trước, trẻ theo sau |
Nếu thử mọi cách mà nhà vẫn không bỏ được tivi trong bữa, cũng đừng tự trách. Một chương trình nhẹ cả nhà cùng xem, thỉnh thoảng bình nhau một câu, vẫn tốt hơn nhiều so với mỗi người cắm mặt vào một màn hình riêng.
Câu hỏi thường gặp
Cho trẻ xem tivi trong bữa ăn có làm trẻ biếng ăn không?
Nhiều phụ huynh thấy trẻ quen ăn kèm màn hình thì khi tắt sẽ không chịu ăn, vì trẻ ăn theo phản xạ chứ không theo cảm giác đói. Cách gỡ là cho trẻ ngồi cùng mâm người lớn, kể chuyện món ăn và chấp nhận vài bữa đầu ăn ít hơn. Nếu trẻ sụt cân hoặc ăn kém kéo dài, nên hỏi bác sĩ nhi.
Ông bà quen bật tivi khi ăn thì con cháu nên nói thế nào?
Đừng bảo ông bà sai. Hỏi xem ông bà thích chương trình gì rồi đề nghị để dành nó cho sau bữa, còn trong bữa thì kéo ông bà vào câu chuyện bằng những câu hỏi về chuyện ngày xưa. Nhiều người lớn tuổi bật tivi chỉ vì muốn có tiếng người trong nhà.
Nếu vẫn bật tivi trong bữa cơm thì nên xem chương trình gì?
Hợp nhất là chương trình nấu ăn hoặc đi đây đi đó, nhịp chậm, ít lời thoại, như Three Meals a Day, Youn's Kitchen hay The Great British Bake Off. Tránh phim hình sự, tin có cảnh tai nạn và phim bộ đang tới đoạn gay cấn vì chúng làm cả mâm im lặng.
Một tuần nên có bao nhiêu bữa tắt hẳn tivi?
Không có con số chung cho mọi nhà. Cách dễ là bắt đầu bằng một bữa mỗi tuần, thường là bữa cả nhà ngồi đủ mặt, gắn với một món ngon. Sau vài tuần, nếu mọi người thấy dễ chịu thì thêm dần, ưu tiên những bữa có trẻ nhỏ.
Người sống một mình ăn cơm xem tivi có sao không?
Không sao, đó là chuyện bình thường để bữa ăn bớt trống. Chỉ nên chọn thứ nhẹ, tắt khi ăn xong, và thỉnh thoảng ăn chậm không màn hình để nhận ra mình đã no. Nếu có thể, gọi điện cho người thân vào giờ ăn cũng là một cách ăn có người.
Đặt tivi ở đâu trong phòng ăn thì đỡ phân tâm?
Đặt lệch sang một bên, xa mâm, sao cho không ai phải ngồi đối diện thẳng màn hình. Tiếng để nhỏ, bật phụ đề cho người nghe kém, và để điều khiển trên kệ thay vì trên mâm. Như vậy người ta chỉ thỉnh thoảng ngó qua, câu chuyện vẫn ở giữa mâm.