Khi thấy bạn bè cùng tuổi đã cưới xin, thăng chức, mua nhà, còn mình vẫn loay hoay, những phim hợp nhất là phim đặt lại câu hỏi "thế nào là sống tốt" mà không giảng đạo lý: Soul của Pixar hỏi đời có cần một giấc mơ lớn mới đáng sống, Perfect Days cho thấy một đời giản dị vẫn đầy, About Time nhắc giá trị của một ngày bình thường. Không phim nào bảo bạn đừng cố gắng; chúng chỉ đổi thước đo.
Bài này đi qua cảm giác "tụt lại" hay tới vào lúc nào, năm phim và câu hỏi mỗi phim đặt ra, một buổi tối không so sánh, những cái hay nhầm khi chọn phim lúc chênh vênh, cách đổi phim khi không hợp, và lúc nào cảm giác thua kém đã thành nỗi buồn cần nói ra.
Cảm giác "tụt lại" tới vào lúc nào
Thường là một buổi chiều rất bình thường. Đang ngồi ghế đá chờ trời tối hẳn mới về, mở điện thoại thấy một người bạn cùng lớp đăng ảnh nhà mới, người khác báo tin lên chức, nhóm bạn cũ bàn chuyện đám cưới. Mình thì vẫn đi làm công việc chưa chắc là thích, vẫn ở phòng thuê, vẫn chưa biết năm năm nữa sẽ ra sao. Không ai nói gì mình, nhưng trong đầu vang lên một câu: "Mình đang chậm hơn mọi người."
Tuổi gần ba mươi và ngoài ba mươi là lúc câu đó to nhất. Người lớn trong nhà bắt đầu hỏi, các mốc xã hội như cưới, nhà, con, chức danh dồn lại cùng lúc. Nhiều người không buồn vì thiếu một thứ cụ thể mà buồn vì cảm giác mình "chưa đủ" so với một chiếc thước vô hình.
Phim không đưa ra được câu trả lời cho đời ai. Nhưng một bộ phim tốt có thể đổi góc nhìn trong một buổi tối: cho mình thấy những đời sống khác, những thước đo khác, và những người có vẻ "tụt lại" mà vẫn sống rất trọn. Đổi được góc nhìn một tối đã là đủ để sáng mai bớt nặng.
Cũng cần nói cho công bằng: những mốc kia không vô nghĩa, và muốn có chúng là chuyện bình thường. Bài này không bảo bạn thôi mong. Chỉ là khi cái mong biến thành tự trách mỗi tối, thì một bộ phim đúng có thể giúp mình đặt nó xuống một lúc.
Năm phim và câu hỏi mỗi phim đặt ra
Mỗi phim dưới đây không kể chuyện thành công, mà hỏi lại một điều mình vẫn coi là hiển nhiên. Tả ở mức tiền đề, không kể kết.
| Tác phẩm | Câu hỏi phim đặt ra | Hợp lúc nào, lưu ý |
|---|---|---|
| Soul | Một thầy dạy nhạc tin đời mình chỉ có nghĩa khi được biểu diễn jazz chuyên nghiệp. Liệu đời có cần một "mục đích lớn" mới đáng sống? | Hợp khi đang so mình với người khác theo thành tích. Phim hoạt hình, có đoạn nói về cái chết nhẹ nhàng |
| Perfect Days | Một người đàn ông làm nghề dọn dẹp, sống nếp đều, vui với những thứ rất nhỏ. Hạnh phúc có cần nhiều thứ không? | Hợp khi mệt vì chạy theo. Rất chậm, rất ít lời |
| About Time | Một chàng trai quay lại được những khoảnh khắc đã qua. Nếu được sống lại một ngày, mình sẽ sống khác thế nào? | Hợp tối cuối tuần. Có đoạn dễ khóc |
| Good Will Hunting | Một chàng trai giỏi nhưng tự giữ mình ở chỗ an toàn. Mình đang chậm vì hoàn cảnh hay vì sợ? | Hợp khi muốn nhìn thẳng vào mình. Nhiều chửi thề, thoại dày |
| The Peanut Butter Falcon | Hai người bị xem là "lạc đường" cùng đi một chuyến. Ai quyết định đời mình nên đi về đâu? | Hợp khi cần tiếng cười và nắng. Có vài đoạn căng ngắn |
Nếu chỉ chọn một, chọn Soul cho tối nay. Phim ngắn hơn hai tiếng, nhẹ, đủ để ngồi ghế đá xem nửa đầu rồi về nhà xem nốt. Nếu tối nay thấy quá mệt để nghĩ, bỏ qua các phim gợi câu hỏi, chọn The Peanut Butter Falcon cho có nắng và tiếng cười; câu hỏi lớn để dành tối khác.
Ba câu tự hỏi sau khi xem
Hôm nay có khoảnh khắc nào mình thấy đủ? Sau Perfect Days hay Soul, nhiều người nhận ra trong ngày cũng có những khoảnh khắc dễ chịu: một cốc cà phê ngon, một cơn gió, một câu chuyện với đồng nghiệp. Ghi lại một cái. Không phải để tự an ủi, mà để thấy đời mình không chỉ gồm các mốc lớn.
Thước đo mình đang dùng là của ai? Nhà, xe, chức danh, cưới xin là những mốc rất thật, nhưng không phải ai cũng cần chúng cùng lúc và theo cùng một thứ tự. Phim như The Peanut Butter Falcon cho thấy có những hành trình không ai vẽ sẵn mà vẫn đáng đi.
Có một việc nhỏ nào mình muốn bắt đầu? Good Will Hunting hay khiến người ta nghĩ về những điều mình né tránh. Không cần quyết định lớn tối nay; chỉ cần một việc nhỏ: hỏi về một khoá học, gọi cho một người làm nghề mình tò mò, hay đơn giản là đi ngủ sớm để mai đỡ mệt.
Nếu không so với ai, mình có đang ổn không? Đây là câu khó nhất và cũng hay có ích nhất. Nhiều người nhận ra khi bỏ chiếc thước của người khác ra, đời mình không tệ như mình nghĩ: có việc làm, có vài người bạn, có sức khoẻ. Cũng có người nhận ra mình thật sự không ổn và cần thay đổi điều gì đó. Cả hai câu trả lời đều đáng giá hơn cảm giác mơ hồ "mình chậm hơn mọi người".
Một buổi tối không so sánh
Cảm giác tụt lại thường được nuôi bằng việc lướt điện thoại. Một buổi tối được dựng khác đi một chút có thể làm câu "mình chậm hơn mọi người" nhỏ lại:
- Trên đường về, ngồi ghế đá vài phút, tắt thông báo mạng xã hội tới sáng mai.
- Chọn trước một phim trong danh sách, đừng lướt tìm.
- Về nhà, ăn tối tử tế, kể cả một bát cơm với trứng rán.
- Xem phim ở chỗ ngồi thoải mái, điện thoại úp xuống.
- Xem xong, viết ra ba dòng trả lời một trong ba câu hỏi ở trên.
- Đi ngủ trước nửa đêm. Ngày mai vẫn còn đó, và mình sẽ tỉnh hơn để nhìn nó.
Nhiều người thấy chỉ cần một tuần có ba bốn tối như vậy, cảm giác tụt lại đã bớt gắt. Không phải vì đời thay đổi, mà vì mình ít đứng cạnh chiếc thước của người khác hơn. Những tối còn lại vẫn cứ lướt, vẫn cứ so; không sao, chỉ cần số tối yên nhiều dần lên.
Những cái hay nhầm
Nhầm thứ nhất là tìm phim "truyền động lực" về người khởi nghiệp thành công, người vươn lên từ hai bàn tay trắng. Những phim đó không xấu, nhưng xem đúng lúc đang thấy mình kém thì dễ thành thêm một chiếc thước nữa. Để dành cho khi đã có kế hoạch cụ thể.
Nhầm thứ hai là xem phim về sự nghiệp hào nhoáng, những căn hộ đẹp, những bữa tiệc sang. Dù phim có thông điệp gì, hình ảnh vẫn là hình ảnh, và đầu óc đang mệt rất dễ chỉ nhớ phần hình ảnh.
Nhầm thứ ba là xem để tự trách: chọn phim về người lãng phí tuổi trẻ rồi hối hận, xem xong càng hoảng vì "mình cũng đang phí thời gian". Phim hợp lúc này là phim bao dung với nhân vật loay hoay, không phải phim kết tội họ.
Nhầm cuối cùng là coi phim như liều thuốc, mong xem xong là hết buồn. Cảm giác tụt lại có gốc rễ ở nhiều thứ: công việc, gia đình, kỳ vọng. Phim chỉ đổi được góc nhìn một tối; phần còn lại cần thời gian, cần nói chuyện với người mình tin, và cần những việc nhỏ làm đều mỗi ngày. Đặt kỳ vọng vừa phải vào một bộ phim là cách để nó giúp được mình thật.
Nếu không hợp thì đổi sang kiểu gì
Có tối phim về ý nghĩa cuộc sống lại làm mình nghĩ nhiều hơn, khó ngủ hơn. Thử đổi:
- Phim gợi suy nghĩ quá, đầu óc chạy không dừng: đổi sang Amélie hoặc chương trình nấu ăn, không có câu hỏi lớn nào.
- Phim có cảnh gia đình làm nhớ áp lực từ bố mẹ: đổi sang phim về tình bạn, như The Peanut Butter Falcon.
- Thấy cần khóc một trận cho nhẹ: About Time vào tối cuối tuần.
- Không đọc nổi phụ đề: Perfect Days gần như không cần lời, hoặc phim tài liệu thiên nhiên.
- Không muốn xem gì: gọi cho một người bạn cũng đang ở tuổi đó. Nhiều khi cả hai cùng đang thấy mình chậm, và nói ra được là nhẹ hẳn.
Không có phim nào hợp với mọi tối. Đổi phim không phải là thua, mà là biết mình đang cần gì. Có tối cần một câu hỏi lớn, có tối chỉ cần một tiếng cười nhỏ, và cả hai đều là những tối đáng có.
Khi cảm giác thua kém thành nỗi buồn cần nói ra
So mình với người khác là chuyện ai cũng có, và thường lên xuống theo tuần. Nhưng nếu cảm giác thua kém kéo dài nhiều tuần, kèm mất ngủ, chán ăn, không còn thiết làm gì, thấy mình vô dụng hay là gánh nặng, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, thì đó không còn là chuyện một bộ phim lo được.
Hãy nói với một người thân hoặc người bạn mình tin, kể cả chỉ một câu "dạo này mình thấy không ổn". Có thể tới cơ sở y tế gần nhất để được hỏi han và giới thiệu người có chuyên môn. Nếu thấy mình không an toàn, gọi 115 và đừng ở một mình. Phim đổi được góc nhìn một tối, còn người thật mới đi cùng mình qua những ngày dài.
Cũng đáng nhớ rằng người mình đang so sánh cũng có những tối ngồi ghế đá như mình, chỉ là không đăng lên. Nói thật với một người bạn cùng tuổi về cảm giác tụt lại, nhiều khi sẽ nghe lại đúng câu: "Mình cũng thế".
Câu hỏi thường gặp
Thấy mình thua kém bạn bè nên xem phim gì?
Những phim đặt lại câu hỏi thế nào là sống tốt mà không giảng đạo lý như Soul, Perfect Days hay About Time thường hợp. Chúng đổi thước đo, cho thấy một đời giản dị hay một ngày bình thường vẫn đáng giá.
Soul của Pixar nói về điều gì?
Soul kể về một thầy dạy nhạc tin rằng đời mình chỉ có nghĩa khi được biểu diễn jazz chuyên nghiệp, rồi gặp chuyện đúng ngày gần chạm tới giấc mơ. Phim hỏi lại liệu đời có cần một mục đích lớn mới đáng sống.
Có nên xem phim truyền động lực khi thấy mình tụt lại không?
Lúc đang thấy mình kém, phim về người thành công lớn dễ thành thêm một chiếc thước để so. Nên để dành những phim đó cho lúc đã có kế hoạch cụ thể, còn tối nay chọn phim bao dung với người loay hoay.
Áp lực tuổi ba mươi có phải ai cũng gặp?
Rất nhiều người gặp, vì tuổi đó các mốc như cưới xin, nhà cửa, chức danh dồn lại cùng lúc và người xung quanh bắt đầu hỏi. Cảm giác này thường lên xuống theo tuần và nhẹ đi khi bớt so sánh.
Làm sao bớt so sánh mình với người khác buổi tối?
Tắt thông báo mạng xã hội trên đường về, chọn trước một phim, ăn tối tử tế, xem phim với điện thoại úp xuống. Xem xong ghi một khoảnh khắc trong ngày mình thấy đủ rồi đi ngủ trước nửa đêm.
Khi nào cảm giác thua kém cần tìm người giúp?
Khi kéo dài nhiều tuần kèm mất ngủ, chán ăn, thấy mình vô dụng hay là gánh nặng, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó nên nói với người thân tin cậy, tới cơ sở y tế gần nhất, gọi 115 nếu không an toàn.