Bé ba tới năm tuổi đang học gọi tên cảm xúc hợp nhất với Daniel Tiger's Neighborhood, loạt phim có những bài hát ngắn về giận, buồn, thất vọng, kèm cách làm dịu; tiếp theo là những đoạn về cảm xúc trong Sesame Street và những người bạn rất khác tính nhau trong Winnie the Pooh. Điều quan trọng là xem khi con đã dịu, không phải bật lên giữa cơn dỗi, rồi mang câu hát trong phim ra dùng vào lúc con cần.
Phần dưới đi qua vì sao phim về cảm xúc lại hợp lứa tuổi này, ba tác phẩm và mỗi cái giúp được gì, vì sao không nên dùng phim để dỗ cơn ăn vạ, cách mang bài hát trong phim ra đời thật, xem ở nhà ông bà khi mỗi người dỗ một kiểu, và những lúc cần người lớn hơn là cần phim.
Ba đến năm tuổi: cảm xúc to hơn lời nói
Ở tuổi ba bốn, cảm xúc của con thường đến nhanh và to hơn khả năng nói thành lời. Con giận vì bánh bị bẻ đôi, buồn vì phải về khỏi nhà bà, thất vọng vì xếp tháp bị đổ, và vì chưa biết nói "con thất vọng", con khóc, ném đồ, nằm lăn ra sàn. Đó không phải con hư, mà là con chưa có từ.
Những bộ phim kể chuyện cảm xúc một cách chậm, rõ, có nhân vật gọi tên điều mình đang thấy, giúp con có thêm từ. Khi nhìn chú hổ con giận vì phải chờ, nghe nhân vật nói "mình đang thấy giận", con dần biết cái cảm giác nóng trong người mình cũng có tên. Có tên rồi thì dễ nói ra hơn là ném đồ.
Nhưng phim chỉ là một nguồn, và không phải nguồn chính. Con học gọi tên cảm xúc nhiều nhất từ cách người lớn nói về cảm xúc của chính mình và của con mỗi ngày. Phim chỉ hữu ích khi bố mẹ, ông bà xem cùng và dùng lại những gì trong phim.
Cũng cần chọn đúng loại. Phim về cảm xúc cho trẻ nhỏ nên chậm, ít nhân vật, mỗi tập một cảm xúc, có lời gọi tên rõ ràng. Những phim hoạt hình chiếu rạp về cảm xúc thường nhiều tầng, nhiều cảnh mạnh, hợp với trẻ lớn hơn. Với bé ba bốn tuổi, càng đơn giản càng dễ dùng.
Ba tác phẩm và mỗi cái giúp được gì
Daniel Tiger's Neighborhood. Loạt hoạt hình về chú hổ con Daniel, lấy cảm hứng từ một chương trình truyền hình thiếu nhi kinh điển của Mỹ. Mỗi tập xoay quanh một tình huống quen như phải chờ, phải chia đồ, sợ bác sĩ, giận bạn, và có một bài hát ngắn gói gọn cách làm dịu, như hít thở thật sâu rồi đếm. Bài hát dễ nhớ, bé nhại theo được.
Sesame Street. Có nhiều đoạn về cảm xúc: những con rối và người thật nói chuyện về buồn, giận, sợ, nhìn thẳng vào khán giả, nói chậm. Hợp với bé thích nhân vật rối và thích được hỏi. Vì chương trình gồm nhiều đoạn ngắn, nên chọn đúng đoạn về cảm xúc thay vì xem dài.
Winnie the Pooh. Không dạy về cảm xúc một cách trực tiếp, nhưng mỗi nhân vật là một tính cách: Eeyore hay buồn, Piglet hay lo, Tigger tưng bừng, Rabbit dễ bực. Bé bốn năm tuổi rất thích nhận ra "con giống Piglet" hay "bà giống Rabbit". Từ đó nói chuyện cảm xúc thành chuyện vui. Nhịp phim chậm, hình vẽ tay mềm, rất hợp xem buổi trưa ở nhà bà.
Đừng bật phim để dỗ cơn dỗi
Đây là cái nhầm phổ biến nhất, và dễ hiểu: con đang gào, người lớn mệt, bật tivi thì con im ngay. Nhưng nó dạy con một điều không ai muốn.
| Hay nhầm | Vì sao | Làm lại |
|---|---|---|
| Bật phim khi con đang ăn vạ | Con học rằng gào to thì được xem tivi; lần sau con gào sớm hơn, to hơn | Ở bên con, chờ cơn qua, rồi mới tính chuyện xem |
| Bật phim về cảm xúc giữa cơn giận để "dạy" | Lúc giận con không nghe, không học được gì; phim thành thứ con ghét | Xem lúc con đã dịu, vui vẻ, không có chuyện gì |
| Dùng phim để so: "Daniel ngoan thế, con thì sao" | Con thấy mình bị đem ra so, xấu hổ, không muốn xem nữa | Chỉ hỏi về nhân vật: "Daniel làm gì khi giận nhỉ?" |
| Nghĩ xem xong là con hết dỗi | Phim không đổi tính con trong vài tuần; cơn dỗi là chuyện của tuổi | Coi phim là một từ điển nhỏ, dùng dần trong nhiều tháng |
Một câu mẫu khi con đang gào đòi xem: "Mẹ thấy con đang giận lắm. Mẹ ngồi đây với con. Khi nào con bình tĩnh, mình tính chuyện xem nhé." Không cần dài, không cần giảng.
Ở nhà ông bà, chuyện này càng hay xảy ra vì ông bà thương cháu, không nỡ nghe cháu khóc. Nói trước với ông bà một câu nhẹ: "Cháu khóc thì bà ôm cháu thôi, đừng bật tivi bà nhé, khóc xong cháu tự nín." Hầu hết ông bà chịu, khi hiểu rằng làm vậy là để cháu bớt khóc về sau.
Mang câu hát trong phim ra đời thật
Cái hay nhất của những phim về cảm xúc là chúng cho cả nhà một ngôn ngữ chung. Cách dưới đây giúp ngôn ngữ ấy rời màn hình.
- Xem cùng con một tập lúc con đang vui, chẳng hạn buổi trưa ở nhà bà, trời mưa không ra sân được.
- Sau khi tắt, hát lại bài hát ngắn trong tập, kèm động tác như hít thở sâu, đặt tay lên bụng, đếm ngón tay.
- Trong ngày, khi con gặp chuyện nhỏ như phải chờ cơm, người lớn hát nhẹ một câu, không đợi tới lúc con đã khóc to.
- Khi con thật sự giận, ngồi bên con, chưa hát gì, chờ con dịu một chút rồi mới nhắc: "Mình thử hít thở như Daniel không?"
- Khi con tự dùng bài hát hay tự gọi tên cảm xúc, ghi nhận ngay: "Con nói được là con đang giận, giỏi quá."
- Người lớn cũng dùng: "Mẹ đang hơi bực, mẹ hít thở một chút đã." Con học nhiều nhất từ việc thấy người lớn làm.
Đừng mong con dùng được ngay. Thường mất vài tháng, và có những ngày con hét lên "con không muốn hít thở!". Không sao. Lần sau vẫn hát.
Bé ba tuổi và bé năm tuổi xem khác nhau thế nào
Cùng một tập phim về cảm xúc, bé ba tuổi và bé năm tuổi nhận được những điều khác nhau. Bé ba tuổi chủ yếu nhớ bài hát và động tác: hít thở, đặt tay lên bụng, đếm đến bốn. Con chưa hiểu hết vì sao nhân vật giận, nhưng nhớ được cái cách làm dịu, và đôi khi tự làm theo khi có người nhắc.
Bé bốn tuổi bắt đầu hiểu nguyên nhân: Daniel giận vì phải chờ, Piglet lo vì gió to. Con dễ nói ra "con cũng giận vì phải chờ" nếu được hỏi nhẹ. Đây là lúc những câu hỏi về nhân vật có ích nhất, vì con đã nối được cảm xúc với chuyện xảy ra.
Bé năm tuổi có thể đi xa hơn: hiểu rằng hai người có thể cảm thấy khác nhau về cùng một chuyện, rằng bạn buồn khi mình thắng, rằng người lớn cũng có lúc bực. Con bắt đầu thích những phim có cảm xúc phức tạp hơn một chút, như Bluey, nơi chị em vừa thương vừa giận nhau trong cùng một tập.
Vì vậy không cần lo con "chưa hiểu" khi xem. Mỗi tuổi lấy được một phần, và cùng một tập xem lại sau một năm sẽ cho con điều mới. Cũng đừng so xem con nào hiểu nhiều hơn, nhanh hơn. Mỗi bé đi theo nhịp của mình.
Ở nhà ông bà: mỗi người một cách dỗ
Nhiều bé ba bốn tuổi được ông bà trông ban ngày, và mỗi người lớn dỗ cảm xúc của trẻ một kiểu. Bà thương thì chiều, ông nghiêm thì bảo nín, bố mẹ thì muốn con nói ra. Bé nhỏ dễ bối rối giữa những cách khác nhau đó. Một bộ phim xem chung có thể giúp cả nhà có thêm một tiếng nói chung mà không ai phải giảng cho ai.
Một buổi trưa mưa ở nhà bà, cả bà và cháu cùng ngồi trên sập gỗ, xem một tập Daniel Tiger hay vài đoạn Winnie the Pooh. Bà nghe bài hát về hít thở, cháu dạy bà động tác. Lần sau cháu dỗi, bà cũng biết nói "hít thở như chú hổ nào". Ông bà thường rất vui khi được cháu dạy một điều mới.
Với Winnie the Pooh, ông bà còn có thể kể thêm chuyện của mình: "Bà hồi bé cũng hay lo như Piglet đấy." Bé nghe được rằng người lớn cũng từng có những cảm xúc ấy, và chúng không có gì đáng xấu hổ. Không cần đồng nhất mọi cách dỗ trong nhà, chỉ cần có vài câu chung cả nhà cùng dùng.
Những lúc cần người lớn hơn là cần phim
Phim về cảm xúc hợp với những cơn giận, buồn thường ngày của trẻ nhỏ. Nhưng có những lúc nó không đủ, và không nên được dùng thay cho người lớn. Khi gia đình vừa có biến động lớn như chuyển nhà, có em bé, bố mẹ xa nhau, người thân ốm nặng hay mất, bé cần được ôm, được nghe giải thích ngắn gọn, thật, theo cách hợp tuổi, và được ở gần người quen nhiều hơn. Phim chỉ phụ, không thay.
Nếu bạn thấy con thường xuyên có những cơn giận rất dữ, kéo dài, khó dỗ, hoặc ngược lại con thu mình, ít cười, ít chơi trong nhiều tuần, hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa. Không cần tự đoán xem con có "vấn đề" gì, cũng không cần so con với anh chị em hay con nhà khác. Mỗi bé có nhịp riêng; hỏi người có chuyên môn là cách nhanh nhất để yên tâm.
Còn trong những ngày bình thường, cứ để phim làm đúng việc nhỏ của nó: cho con thêm vài từ để gọi tên cảm giác, cho cả nhà một bài hát chung, và cho một buổi trưa mưa ở nhà bà thêm ấm.
Câu hỏi thường gặp
Daniel Tiger's Neighborhood hợp với bé mấy tuổi?
Loạt phim này hợp nhất với bé từ hai tuổi rưỡi tới năm tuổi, giai đoạn đang học gọi tên cảm xúc. Mỗi tập xoay quanh một tình huống quen và có bài hát ngắn dễ nhại theo, nên bé nhỏ cũng theo được.
Có nên bật phim khi bé đang ăn vạ để bé nín không?
Không nên. Bật phim lúc con đang ăn vạ dạy con rằng gào to sẽ được xem tivi. Tốt hơn là ở bên con, chờ cơn qua, rồi mới xem vào một lúc khác khi con đã dịu.
Xem phim về cảm xúc có giúp bé bớt dỗi không?
Phim giúp con có thêm từ để gọi tên cảm xúc và một vài cách làm dịu dễ nhớ. Cơn dỗi vẫn là chuyện bình thường của tuổi này; thay đổi đến dần trong nhiều tháng, chủ yếu nhờ người lớn dùng lại những điều ấy hằng ngày.
Winnie the Pooh có giúp bé hiểu cảm xúc không?
Có theo cách gián tiếp. Mỗi nhân vật một tính cách rõ: Eeyore hay buồn, Piglet hay lo, Tigger tưng bừng. Bé thích nhận ra mình giống ai, và từ đó nói chuyện cảm xúc với bố mẹ thành chuyện vui.
Ông bà và bố mẹ dỗ con mỗi người một kiểu thì có sao không?
Trẻ có thể bối rối nếu các cách quá khác nhau. Không cần đồng nhất hết, chỉ cần vài câu chung cả nhà cùng dùng. Xem chung một tập phim về cảm xúc là cách nhẹ để có ngôn ngữ chung.
Khi nào nên hỏi bác sĩ về cảm xúc của bé?
Khi con thường xuyên có những cơn giận rất dữ, kéo dài, khó dỗ, hoặc thu mình, ít chơi trong nhiều tuần, hoặc khi gia đình có biến động lớn mà con khó thích nghi. Hỏi bác sĩ nhi khoa giúp bố mẹ yên tâm sớm.