Người hay say xe vẫn xem phim được, miễn là chọn phim có máy quay đứng yên, ít cắt cảnh, ít chữ phải đọc, và đặt màn hình cao ngang tầm mắt thay vì cúi xuống đùi. Hợp nhất là những phim nhịp chậm như Paterson, loạt Detectorists, hay một chương trình du lịch quay tĩnh như loạt phim đi vòng quanh thế giới của Michael Palin. Khi bắt đầu thấy nặng đầu thì tắt hình, chỉ nghe tiếng.
Bài này dành cho người hay nôn nao trên xe khách, xe về quê hay xe đưa đón đường dài. Đi qua những gì: vì sao xem phim lại dễ say hơn, kiểu phim nào ít làm chóng mặt và kiểu nào nên tránh, cách ngồi, đặt máy, chỉnh chữ, và lúc nào nên dừng. Đây là kinh nghiệm của người hay đi xe, không phải lời khuyên y tế.
Vì sao nhìn màn hình trên xe lại dễ nôn nao
Ai hay say xe đều biết cảm giác này: ngồi nhìn ra ngoài thì không sao, cúi xuống đọc tin nhắn vài phút là đầu bắt đầu nặng, bụng cồn cào. Cách giải thích thường gặp là mắt và tai trong đang báo cho não hai thông tin khác nhau. Tai trong cảm thấy xe đang rung, nghiêng, phanh; còn mắt dán vào một màn hình đứng yên trong tay nên báo là không có gì chuyển động. Hai tín hiệu lệch nhau, cơ thể khó chịu.
Phim còn làm chuyện này rắc rối thêm. Trên màn hình có chuyển động riêng của nó: máy quay lia, cảnh cắt nhanh, nhân vật chạy. Thế là mắt nhận một chuyển động, tai trong nhận một chuyển động khác hẳn. Phim càng rung lắc, càng nhiều cảnh quay cầm tay, càng nhiều đoạn bay lượn từ trên cao, thì người dễ say càng chóng mệt.
Vì thế lời khuyên quen thuộc "đừng xem gì trên xe" không sai, nhưng hơi cứng. Có cách để xem mà đỡ hơn nhiều: chọn phim mà chính màn hình gần như đứng yên, đặt màn hình sao cho mắt vẫn bắt được một chút cảnh bên ngoài, và biết dừng sớm. Mỗi người say một kiểu, có người nặng hơn người khác, nên phần dưới là những gì đáng thử, không phải công thức chắc chắn hiệu quả cho ai cũng như ai.
Kiểu phim ít làm chóng mặt, kiểu nên tránh
Bảng này không xếp phim hay dở, chỉ xếp theo mức độ "chuyển động trên màn hình", thứ quyết định người dễ say có xem nổi hay không.
| Kiểu phim | Vì sao hợp hoặc không hợp | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phim máy quay đặt yên, khung hình cân | Màn hình gần như không tự chuyển động, mắt chỉ phải theo nhân vật | Paterson, nhiều cảnh máy đặt yên trong xe buýt hay bên bàn viết |
| Phim bộ đồng quê, cảnh rộng, nhịp chậm | Cảnh xa và đứng lâu, ít cắt dựng gấp | Detectorists |
| Chương trình du lịch có người dẫn nói chuyện | Nhiều đoạn người dẫn đứng nói, có thể chỉ cần nghe | Loạt du hành vòng quanh thế giới của Michael Palin |
| Phim hành động, rượt đuổi, quay cầm tay | Rung lắc trên màn hình cộng với rung lắc của xe | Nên để dành cho lúc ở nhà |
| Hoạt hình có cảnh bay lượn, đua tốc độ | Những đoạn lao vút và xoay vòng dễ gây chóng mặt dù hình rất đẹp | Các cảnh đua trong Cars, đoạn tàu lao dốc trong The Polar Express |
Để ý một điều: cùng một phim có đoạn êm, đoạn rung. Cars có rất nhiều quãng thị trấn nhỏ yên ả dễ xem, chỉ những đoạn đua là nên cẩn thận. Người dễ say có thể xem những quãng chậm, tới đoạn đua thì nhìn ra ngoài, nghe tiếng là đủ.
Ba lựa chọn cụ thể và vì sao đỡ say
Paterson, gần như một bức ảnh động. Bác tài lái xe buýt trong thành phố, nhưng máy quay thường đặt yên bên trong xe hoặc trên vỉa hè, nhìn ông và hành khách. Có những cảnh ông ngồi viết thơ, chữ hiện chậm trên màn hình. Không có cảnh nào phải đuổi theo. Phim ít thoại, phụ đề thưa, nên mắt không phải đọc liên tục. Người dễ say nên xem lúc xe chạy đường thẳng, không xem lúc qua đèo.
Detectorists, đồng cỏ và bầu trời. Phần lớn thời gian là hai người bạn đi chậm trên những cánh đồng rộng, máy quay đứng xa, trời và cỏ chiếm nửa khung hình. Cảnh rộng có một cái lợi: mắt không phải dán vào một điểm nhỏ, cảm giác giống như đang nhìn xa hơn là nhìn sát. Mỗi tập ngắn nên dễ dừng giữa chừng.
Chương trình du lịch vòng quanh thế giới của Michael Palin. Đây là loạt phim tài liệu cũ của truyền hình Anh, ông Palin cố đi một vòng trái đất bằng tàu, thuyền và đường bộ, không dùng máy bay. Nhiều đoạn ông đứng trên boong hay trong ga nói chuyện thẳng vào máy quay. Người dễ say có thể nhắm mắt nghe giọng kể vẫn theo được câu chuyện, mở mắt nhìn khi tới những đoạn cảnh đẹp. Hình ảnh cũ, màu không gắt, xem ban ngày hay ban đêm đều dịu.
Ngồi, đặt máy và chỉnh chữ thế nào
Những việc dưới đây mỗi việc giúp một chút, cộng lại thì khác hẳn so với kiểu cúi gằm xuống điện thoại trên đùi.
- Chọn chỗ ít xóc nếu được chọn: hàng ghế hoặc giường ở khoảng giữa xe, phía trước bánh sau, thường êm hơn cuối xe. Giường dưới thường đỡ chòng chành hơn giường trên.
- Nâng màn hình lên gần ngang tầm mắt, dựa vào đầu gối co lên hoặc giá đỡ nhỏ, đừng để trên đùi. Cúi đầu xuống là cổ và tai trong càng khó chịu.
- Đặt màn hình lệch về phía cửa kính để khoé mắt vẫn bắt được cảnh bên ngoài trôi qua. Mắt thấy xe đang chạy thì hai tín hiệu bớt lệch nhau.
- Phóng to phụ đề, chọn chữ trắng có viền, để đọc lướt được mà không phải nheo mắt.
- Hạ độ sáng vừa phải, nhưng đừng tối quá tới mức phải căng mắt, vì căng mắt cũng làm đầu nặng.
- Xem từng đoạn hai mươi, ba mươi phút rồi nghỉ, nhìn ra xa một lúc, rồi mới xem tiếp.
- Ăn nhẹ trước khi đi, mở hé cửa gió điều hoà hướng về mặt nếu ngồi ghế, tránh ngồi sát mùi dầu hay mùi đồ ăn nặng.
Nếu đã thử hết mà vẫn nôn nao ngay từ phút đầu, có lẽ cơ thể bạn chỉ đơn giản là không hợp với màn hình trên xe. Không sao cả. Nhiều người say xe nặng chọn nghe thay vì xem, và sau vài chuyến thấy thích cách đó hơn.
Những cái hay nhầm khiến say nặng hơn
Cố xem tiếp vì "sắp hết phim rồi". Đây là cái nhầm phổ biến nhất. Khi đầu bắt đầu nặng, mười phút nữa thôi cũng đủ để cơn say kéo sang cả buổi. Phim còn đó, xuống xe rồi xem nốt. Câu tự nhắc mẫu: "Mình dừng ở đây, tới nơi xem tiếp."
Đọc phụ đề dày trên đường đèo. Phim nhiều thoại như Before Sunrise, hai người nói chuyện gần như suốt phim, rất hay nhưng bắt mắt đọc chữ liên tục. Người dễ say nên để những phim nhiều lời cho lúc xe đi đường thẳng, hoặc cho lúc đã tới nơi.
Xem phim mới để "quên mình đang say". Phim mới đòi tập trung, mà càng tập trung nhìn màn hình thì càng quên nhìn ra ngoài, cơn say càng tới nhanh. Xem lại thứ quen thuộc thì bạn có thể liếc ra ngoài thường xuyên mà không sợ lỡ chuyện.
Chơi điện thoại rồi mới chuyển sang xem phim. Lướt mạng, nhắn tin, đọc tin tức nhỏ chữ trước đó đã làm bạn mệt sẵn. Muốn xem phim thì mở phim ngay từ đầu, bỏ qua phần lướt mạng.
Còn một cái nhầm ngược lại: nghĩ rằng đã hay say thì cả chuyến đi chỉ có thể ngồi im chịu trận. Nghe một phim tài liệu, một cuốn sách nói, hay đơn giản là nghe nhạc nhìn ra cửa kính đều là cách đi đường đỡ dài.
Đường thẳng, đường đèo, đường phố: mỗi đoạn một cách xem
Cùng một chuyến xe nhưng không phải đoạn nào cũng giống nhau, và người dễ say nên chia chuyến đi theo mặt đường hơn là theo giờ. Đoạn quốc lộ thẳng, xe chạy đều, ít phanh là lúc tốt nhất để xem phim, kể cả phim có phụ đề dày hơn một chút. Đây là lúc mở Paterson hay một tập Detectorists.
Đoạn đèo, đường ven núi, đường vòng nhiều cua là lúc nên cất màn hình. Xe nghiêng trái nghiêng phải liên tục, dù phim êm tới đâu thì tai trong vẫn bị lắc. Lúc này chỉ nên nghe, hoặc nhìn ra xa về phía đầu xe. Nếu biết trước tuyến đường có đèo, hãy ước chừng giờ xe lên đèo và để phim kết thúc trước đó.
Đoạn vào thành phố, xe dừng đỗ liên tục ở đèn đỏ, phanh gấp, rẽ ngoặt cũng làm nhiều người khó chịu không kém đèo. Lúc này cũng không hợp để bắt đầu một phim mới. Một mẹo nhỏ của người hay đi tuyến quen: ghi nhớ đoạn nào hay làm mình mệt, lần sau xếp phim tránh đúng đoạn đó. Sau vài chuyến, bạn sẽ có một lịch xem riêng cho tuyến đường của mình.
Khi đã thấy nặng đầu: chuyển sang nghe, đổi sang kiểu khác
Dấu hiệu nên dừng thường tới theo thứ tự: hơi nặng ở trán, rồi ngáp nhiều, rồi miệng tiết nước bọt, rồi bụng cồn cào. Đừng đợi tới bước cuối. Ngay khi thấy nặng trán, khoá màn hình, ngả lưng ra sau, nhìn về một điểm xa phía trước, thở chậm vài nhịp.
Lúc này đổi sang nghe là hợp nhất. Bạn có thể để nguyên phim đang xem, khoá màn hình và chỉ nghe tiếng nếu phim ít dựa vào hình. Các chương trình du lịch có người dẫn, các phim nhiều lời thoại như Before Sunrise nghe mà không nhìn vẫn theo được kha khá. Phim ít lời và dựa nhiều vào hình như Paterson thì nghe không còn ý nghĩa, nên chuyển hẳn sang nhạc không lời hay một cuốn sách nói.
Nếu đi cùng con nhỏ cũng hay say xe, cách làm tương tự: cho bé nghe truyện kể, hát cùng bé, chỉ ra ngoài cửa kính đếm xe tải, cây cầu, con trâu. Đừng đưa máy tính bảng cho bé cầm trên đùi xem suốt đường đèo.
Còn nếu bạn say xe nặng tới mức chuyến nào cũng mệt rũ, hoặc kèm những triệu chứng lạ, chuyện đó nên hỏi nhân viên y tế chứ không phải chuyện chọn phim. Bài này chỉ giúp những ai say vừa phải tìm được cách xem đỡ khổ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người hay say xe có nên xem phim trên xe khách không?
Vẫn xem được nếu chọn phim máy quay đứng yên, ít cắt cảnh, ít chữ, và đặt màn hình ngang tầm mắt, lệch về phía cửa kính. Xem từng đoạn ngắn rồi nghỉ, thấy nặng đầu thì tắt hình ngay, chuyển sang nghe hoặc nhìn ra xa.
Phim nào ít gây chóng mặt khi xem trên xe?
Những phim nhịp chậm, khung hình đứng lâu như Paterson, loạt phim bộ đồng quê Detectorists, hay các chương trình du lịch có người dẫn đứng nói chuyện thường dễ chịu hơn. Phim hành động quay cầm tay và hoạt hình có cảnh bay lượn nên để dành lúc ở nhà.
Đọc phụ đề trên xe có làm say xe nặng hơn không?
Với nhiều người là có, vì mắt phải dán vào chữ liên tục và quên nhìn ra ngoài. Phóng to phụ đề, chọn phim ít thoại khi đi đường đèo, để những phim nhiều lời cho đoạn đường thẳng hoặc lúc đã tới nơi.
Có cách nào đặt điện thoại để đỡ say khi xem phim?
Nâng màn hình gần ngang tầm mắt thay vì để trên đùi, đặt lệch về phía cửa kính để khoé mắt vẫn thấy cảnh bên ngoài trôi qua. Chọn chỗ ngồi giữa xe nếu được, tránh cúi đầu lâu và tránh độ sáng quá tối khiến mắt phải căng.
Khi bắt đầu say xe giữa phim thì nên làm gì?
Khoá màn hình ngay, ngả lưng ra sau, nhìn về một điểm xa phía trước và thở chậm. Nếu muốn, chuyển sang chỉ nghe tiếng hoặc nghe nhạc không lời. Đừng cố xem cho hết, phim để lúc tới nơi xem nốt vẫn được.
Trẻ hay say xe thì nên cho xem gì trên đường?
Hạn chế để bé cầm máy trên đùi xem lâu, nhất là qua đèo. Thay bằng nghe truyện kể, hát cùng nhau, chỉ cảnh ngoài cửa kính. Nếu cho xem, chọn hoạt hình nhịp chậm, đặt máy cao trên lưng ghế trước và xem từng đoạn ngắn.