Trên xe đường dài, bé càng nhỏ càng nên xem ít và xem thứ ngắn, không lời: các phim ngắn hoạt hình như Piper, La Luna hợp bé ba bốn tuổi; bé năm sáu tuổi trở lên xem được Ernest & Celestine hay Cars, chia thành từng đoạn. Với bé dưới hai tuổi, trò chuyện, hát và chỉ ra cửa kính hợp hơn mọi phim.
Bài này dành cho bố mẹ chuẩn bị một chuyến xe sáu bảy tiếng, về quê hay đi biển, với một hai bé ngồi ghế sau. Đi qua từng nhóm tuổi, vì sao từng phim hợp và đoạn nào cần biết trước, cách đặt máy và chỉnh tiếng, những cái hay nhầm, lúc nào nên tắt, và nếu bé không chịu xem thì làm gì.
Ghế sau ô tô khác phòng khách ở chỗ nào
Ở nhà, bé xem hoạt hình trên ghế sofa, ngồi vững, màn hình đứng yên, xem chán thì đứng dậy chạy chơi. Trên xe, bé ngồi trong ghế an toàn hay thắt dây, không đứng dậy được, xe rung lắc, ánh nắng hắt qua cửa kính, và có khi phải ngồi như vậy vài tiếng liền. Màn hình trong hoàn cảnh này dễ biến thành thứ duy nhất bé nhìn, và bố mẹ ngồi trước thì không thấy bé đang xem gì, xem bao lâu.
Trẻ nhỏ cũng dễ say xe, nhất là khi cúi nhìn màn hình đặt thấp trên đùi. Nhiều bé không biết nói "con thấy nôn nao", chỉ trở nên cáu kỉnh, khóc, đòi xuống xe. Bố mẹ dễ tưởng là bé chán phim nên đổi phim khác, trong khi thật ra là bé đang mệt vì màn hình.
Các tổ chức nhi khoa thường khuyên hạn chế thời gian màn hình cho trẻ nhỏ, càng nhỏ càng ít, và ưu tiên xem cùng người lớn. Trên một chuyến đi dài, chuyện đó không có nghĩa là cấm hẳn, mà là coi màn hình như một trạm nghỉ ngắn giữa những trò khác: hát, kể chuyện, đếm xe, ngủ trưa. Một chuyến xe sáu tiếng mà bé xem hai ba quãng ngắn, mỗi quãng chừng một phim ngắn hay một đoạn phim, là cách nhiều nhà thấy dễ chịu nhất.
Theo từng nhóm tuổi: xem gì, xem bao lâu, cần biết gì
Các nhóm tuổi dưới đây chỉ là mốc tương đối. Bé hay sợ, bé nhạy tiếng ồn thì lùi lại một nhóm; bé lớn đã quen phim dài thì có thể tiến lên.
| Nhóm tuổi | Hợp với | Cách xem trên xe | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Dưới hai tuổi | Ưu tiên không màn hình: hát, nói chuyện, đồ chơi mềm, nhìn ra cửa kính | Nếu cần dỗ, xem cùng bố mẹ thật ngắn rồi tắt | Tổ chức nhi khoa thường khuyên rất hạn chế màn hình ở tuổi này |
| Hai đến bốn tuổi | Phim ngắn không lời: Piper, La Luna | Mỗi lần một hai phim ngắn, xem cùng người lớn ngồi cạnh | Chọn phim nhịp chậm, không la hét, không cắt cảnh liên tục |
| Bốn đến sáu tuổi | Ernest & Celestine, chia làm vài đoạn | Xem một đoạn hai mươi, ba mươi phút rồi nghỉ | Có vài đoạn bị đuổi bắt, bé hay sợ nên có người ngồi cạnh |
| Sáu đến chín tuổi | Cars, The Polar Express | Có thể xem trọn phim nhưng nên chia đôi, giữa chừng dừng nghỉ | Đoạn đua và đoạn tàu lao dốc dễ gây say; The Polar Express có cảnh tối khiến vài bé sờ sợ |
Bảng không ghi số phút cụ thể cho từng tuổi vì mỗi bé mỗi khác, và vì chuyến đi nào cũng có những lúc phải linh hoạt: tắc đường, bé ốm, bé không ngủ trưa được. Nguyên tắc chung chỉ là càng nhỏ càng ngắn, càng nhỏ càng cần người lớn ngồi cạnh.
Vì sao mấy phim này hợp ghế sau
Piper và La Luna: ngắn, êm, gần như không lời. Mỗi phim chỉ vài phút, kể một chuyện trọn vẹn: chú chim con lần đầu ra bãi biển kiếm ăn, cậu bé ra khơi ban đêm cùng cha và ông. Hình đẹp, nhạc dịu, không có tiếng la hét. Bé hai ba tuổi chưa theo được cốt truyện dài vẫn thích xem, và vì không lời nên không cần bật to tiếng. Xem xong một phim, bố mẹ có thể hỏi bé "con chim nhỏ có sợ sóng không?" để bé kể lại, rồi chuyển sang trò khác.
Ernest & Celestine: tranh màu nước, tình bạn chậm. Một chú gấu to xác hay càu nhàu và một cô chuột nhỏ thích vẽ trở thành bạn, dù thế giới của gấu và chuột vốn không ưa nhau. Phim vẽ như tranh màu nước, màu nhạt, khung hình thoáng, rất dịu mắt trên màn hình nhỏ. Có vài đoạn bị đuổi bắt và vài nhân vật người lớn hơi đáng sợ với bé nhỏ, nên hợp từ bốn năm tuổi trở lên.
Cars: bé lớn mê xe thì xem trên xe càng thích. Một chiếc xe đua kiêu căng lạc vào một thị trấn nhỏ bên con đường cũ, gặp chú xe kéo vui tính và học cách chậm lại. Bé đang ngồi trên ô tô nhìn ra đường cao tốc sẽ thấy rất gần. Các đoạn đua thì ồn và nhanh, nên với bé dễ say, có thể cho xem phần thị trấn yên ả, tới đoạn đua thì nghỉ.
The Polar Express: cho mùa lạnh, cho bé lớn. Cậu bé lên chuyến tàu tới Bắc Cực trong đêm Giáng sinh. Hợp chuyến đi cuối năm, nhưng phim có những cảnh tối, đoạn trên nóc tàu, và gương mặt nhân vật làm theo lối hoạt hình chuyển động người thật khiến vài bé thấy lạ, sờ sợ. Bố mẹ nên xem trước hoặc ngồi cạnh.
Xem cùng bé, đừng chỉ đưa máy cho bé
Trên xe, người lớn ngồi cạnh bé thường tranh thủ nhắm mắt hay xem điện thoại của mình khi bé đã có màn hình. Điều đó dễ hiểu sau một buổi sáng dọn đồ, nhưng với bé nhỏ, xem cùng người lớn khác hẳn xem một mình. Khi có bố hay mẹ ngồi cạnh, bé biết có người để quay sang hỏi khi thấy lạ, có người ôm khi tới đoạn bé sợ, và có người để kể lại sau khi phim hết.
Xem cùng không có nghĩa là phải nói suốt. Chỉ cần thỉnh thoảng chỉ vào màn hình: "Con chim nhỏ kìa, nó chạy nhanh ghê", hay hỏi một câu khi phim tạm dừng. Với phim không lời như Piper, bố mẹ có thể thay lời kể, bé vừa xem vừa nghe tiếng người thân, thay vì nghe nhạc nền trong tai nghe.
Nếu có hai bé và chỉ một người lớn ngồi sau, ưu tiên ngồi cạnh bé nhỏ hơn, để bé lớn xem tự lập hơn một chút. Và khi bé đã quen với một phim, lần xem lại thứ hai thứ ba trên chuyến về sẽ yên hơn hẳn, vì bé biết trước chuyện gì sẽ xảy ra, không còn giật mình ở những đoạn đuổi bắt.
Đặt máy, chỉnh tiếng trước khi xe lăn bánh
Mấy việc này làm ở nhà hoặc lúc xe còn đứng sẽ đỡ cho cả nhà rất nhiều trên đường.
- Tải sẵn đúng những phim đã chọn trên ứng dụng xem phim có bản quyền, tắt chế độ tự phát tập tiếp và tắt phần gợi ý tự chạy sau khi phim hết, để bé không lướt sang thứ bố mẹ chưa xem.
- Gắn máy tính bảng lên giá kẹp ở lưng ghế trước, ngang tầm mắt bé, không để bé cầm trên đùi cúi xuống. Giá kẹp phải chắc, vì xe phanh gấp thì máy rơi vào người bé.
- Cho bé dùng tai nghe vừa đầu trẻ, chỉnh âm lượng vừa đủ nghe rồi khoá lại nếu máy có giới hạn âm lượng. Nếu bé chưa quen tai nghe, bật loa nhỏ và để người lớn ngồi cạnh nghe cùng.
- Hạ độ sáng vừa phải, kéo rèm che nắng cửa kính sau để màn hình không bị chói và bé không phải nheo mắt.
- Dặn trước bé một câu dễ nhớ: "Xem hết phim chú chim là mình nghỉ, ra ngắm xe tải nha." Báo trước giúp lúc tắt không thành nước mắt.
Người lái xe tuyệt đối không nên nhìn thấy màn hình của bé từ ghế lái hay qua gương. Nếu xe chỉ có hai người lớn và một người lái, người còn lại nên ngồi ghế sau với bé thay vì ngồi ghế trước cầm điện thoại chỉnh phim với tay ra sau.
Hay nhầm, vì sao, làm lại
Mấy cái nhầm sau phần lớn đến từ ý tốt muốn bé ngồi yên cho cả nhà đi đường đỡ mệt.
| Hay nhầm | Vì sao | Làm lại |
|---|---|---|
| Mở hoạt hình nhịp nhanh, nhiều màu cho bé "dính" màn hình | Bé ngồi yên thật, nhưng xuống xe thì kích động, khó ngủ, dễ cáu | Chọn phim nhịp chậm, ít tiếng la, xem có giờ |
| Để video tự chạy nối đuôi suốt chặng | Bé xem mấy tiếng liền mà bố mẹ không biết bé xem gì | Tắt tự phát, chọn sẵn từng phim |
| Đưa máy cho bé đang say xe để "quên đi" | Nhìn màn hình làm say nặng hơn | Tắt máy, cho bé nhìn ra xa, hát cùng bé |
| Tắt máy đột ngột giữa đoạn hay | Bé khóc, lần sau càng khó tắt | Báo trước, tắt ở cuối phim hoặc cuối đoạn |
Câu nói mẫu khi bé đòi thêm phim: "Phim nghỉ rồi, giờ tới lượt con kể cho mẹ nghe con gấu với con chuột làm gì nha." Chuyển từ màn hình sang trò chuyện về chính bộ phim thường dễ hơn chuyển sang một việc hoàn toàn khác.
Lúc nào nên tắt, và nếu bé không chịu xem
Nên tắt khi bé dụi mắt, ngáp, đang ăn, hoặc xe vào đoạn đèo quanh co. Nên tắt khi bé đã xem xong một quãng và xe sắp vào trạm dừng nghỉ, để bé xuống đi lại, đi vệ sinh, vận động. Và nên tắt hẳn khi trời đã tối, nếu bé sẽ ngủ trên xe, vì ánh sáng và tiếng phim trước giấc ngủ làm bé khó vào giấc hơn.
Có những bé không chịu xem gì trên xe, hoặc xem năm phút là đòi tắt. Đừng lo, đó không phải chuyện xấu. Có thể bé thấy say, có thể bé thích nhìn ra ngoài hơn. Chuẩn bị sẵn một túi đồ chơi nhỏ, vài cuốn sách tranh có ít chữ, một danh sách bài hát thiếu nhi cả nhà cùng hát, và trò đếm xe màu đỏ, đếm cây cầu.
Một trò nhiều nhà thích: kể nối chuyện. Bố kể một câu, con kể câu tiếp, cứ thế cho tới khi cả xe cười. Trò này không cần màn hình, không làm ai say, và đôi khi là kỷ niệm bé nhớ lâu nhất của chuyến về quê.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tuổi thì cho xem phim trên xe được?
Với bé dưới hai tuổi, các tổ chức nhi khoa thường khuyên rất hạn chế màn hình, nên trò chuyện, hát và nhìn ra cửa kính hợp hơn. Từ hai tuổi trở lên có thể xem thứ ngắn, nhịp chậm, có người lớn ngồi cạnh, càng nhỏ càng ngắn.
Phim nào hợp cho bé xem trên ô tô?
Bé hai đến bốn tuổi hợp phim ngắn không lời như Piper, La Luna. Bé bốn đến sáu tuổi xem được Ernest & Celestine chia thành vài đoạn. Bé lớn hơn xem Cars hay The Polar Express, nhưng nên nghỉ ở những đoạn nhanh và tối.
Trẻ hay say xe có nên cho xem máy tính bảng không?
Nhìn màn hình thường làm say xe nặng hơn, nhất là khi cúi xuống đùi. Nếu cho xem, gắn máy ngang tầm mắt trên lưng ghế trước, xem đoạn ngắn lúc xe chạy đường thẳng. Khi bé cáu kỉnh, xanh mặt thì tắt máy, cho bé nhìn ra xa.
Làm sao để bé không khóc khi tắt phim trên xe?
Báo trước khi bắt đầu xem là xem đến đâu thì nghỉ, nhắc lại khi gần hết, tắt ở cuối phim chứ không cắt ngang. Sau đó chuyển sang nói chuyện về chính bộ phim, hỏi bé nhân vật đã làm gì, thay vì đổi ngay sang việc khác.
Có nên cho bé đeo tai nghe khi xem phim trên xe?
Tai nghe vừa đầu trẻ giúp xe yên hơn, nhưng cần chỉnh âm lượng vừa đủ và khoá giới hạn nếu máy có. Nếu bé chưa quen, bật loa nhỏ và có người lớn ngồi cạnh nghe cùng để biết bé đang xem gì.
Bé không chịu xem gì trên xe thì nên làm gì?
Không cần ép, có thể bé thấy say hoặc thích nhìn ra ngoài hơn. Chuẩn bị đồ chơi nhỏ, sách tranh ít chữ, bài hát thiếu nhi, trò đếm xe, kể nối chuyện. Những trò không màn hình này nhiều khi giúp chuyến đi vui hơn.